Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

«Хусан-Нăрлат» пуйăсăн пĕр вакунĕнче çын лăк-туллиех. Пурте хăйсен вырăнĕсене вырнаçса ларса пĕтнĕ ĕнтĕ. Халь хăшĕ ĕç çинчен, хăшĕ пурнăç çинчен калаçса пыраççĕ. Çамрăксем картла выляççĕ. Тĕк ларма пĕлмен ачасем вакун тăрăх тем шыранă евĕр унталла-кунталла чупкалаççĕ. Ватă çынсем, кунĕпе çӳресе ывăннăран-ши, шăпăрт ларса пыраççĕ. Хутран-ситрен çеç сăмахсемпе перкелешсе илеççĕ.

Мана, хам çамрăк пулин те, пурнăçра нумай çул çӳреме лекнĕ. Вĕçĕмсĕр ăçталла-тăр васкакан çынсене сăнама юрататăп. Кашнинчех мĕн тĕрлĕ çынпа паллашмастăн-ши? Мĕн чухлĕ интереслĕ тĕлпулу.

Хальхинче, çав тери ывăннă пулин те, эпĕ алла çăмăллăн вуланакан кĕнеке тытса лартăм. Грузи халăх писателĕ Нодар Думбадзе çырнă роман мана чăннипех те тыткăнларĕ. Айккинче мĕн пулса иртнине сăнама мар, пуçа çĕклеме те памасть çак тĕлĕнмелле философилле хайлав. Пурнăçăн пур кукăр-макăрĕсем патне те илсе çитерет вăл вулакана. Чĕлхи те çыравçăн яка та çыпăçуллă, пуян...

Вакунра çын нумай пулнăран сывлăш ытла та пăчă, тăвăр. Хутран-ситрен вырăс хĕрарăмĕсем кунта лару-тăру пирки калаçкаласа илеççĕ. «Вĕçĕмсĕр ăçта çӳрет-ши халăх? Ирĕклĕн сывлама та çук», — теççĕ вĕсем кăмăлсăрланса. Çак калаçусем ăнсăртран пуçа пыра-пыра кĕрсен ирексĕрех çак каларăш аса килет: «Эпĕ киле каятăп ĕнтĕ, ыттисем ăçта каяççĕ-ши?»

Малалла

Кунсем кĕскелчĕç. Сывлăш янкăр уçă.

Хирти ыраш улăм ури яла

Çывхарчĕ, шăтса тухрĕ ешĕл уçăм.

Мулкач ун çийĕн вăрттăн чупкалать.

Тӳпе уяр. Шыв кӳлĕре тасалнă

Тăп-тăрă, вĕтĕ хумсемпе чĕтрет.

Ял çийĕн сасă илтĕнет асамлăн,

Ир еннелле карса илет тĕтре.

Канать уй. Кăкăрĕ пушаннă унăн,

Шур çăкăр шăрши юлнă ун çине.

Ват хурăнлăх хура çĕре тав тунă,

Хир тăрăх сапнă ылтăн укçине.

Тăрна карти çап-çутă кӳлĕ урлă

Хуллен вĕçсе иртет кикаклатса.

Çунат çинчен ӳксе юлчĕ салхулăх,

Хĕстерчĕ чĕрене ярса тытса.

Çӳлте мăнаçлă çунатсен оркестрĕ

Кĕрхи хурланчăк кĕввине калать:

«Паян уйрăлмалли самант ак çитрĕ,

Тăван çĕршывăмăр, пит шел, юлать.

Малта пире мĕскер кĕтет — пĕлместпĕр,

Пурте таврăнăпăр-ши каялла?

Шăпа мĕнле пулсан та — иртейместпĕр.

Ки-как!..»

Эп султăм нумайччен алла...

Ял хĕрринче кичеммĕн

Ларать пĕр пушă çурт.

Мĕн шухăшлать-ши? Темĕн.

Хуçи ун халĕ çук.

Кăшт тайăлнă. Хуратнă

Юр-çумăр сăн-питне.

Чӳречине те ватнă,

Шалт хупнă хуппине.

Йĕри-тавра çум курăк,

Мăян — пуç таранах.

Хапхи те тайлăк, çурăк,

Салхуллăн курăнать.

Çурт кăвапи-тымарĕ

Йăлт татăлнă тĕпрен.

Пушаннă унăн варĕ

Вучахĕ сӳннĕрен.

Шавланă те кĕрленĕ

Ку çуртăн ăшĕнче,

Ача-пăча сĕрленĕ...

Халь акă — пĕр-пĕччен.

Инçех вĕçсе-çке кайнă,

Çунат сарса, чĕпсем.

Çара йăви пуç тайнăн

Ларать халь те кĕтсе.

Тăван Енĕм, Тăхăрьялăм,

Чĕрери суран...

Эп ăçта кăна пулмарăм —

Эс чунрах ялан.

Ав Элшелĕ, Раккассийĕ.

Çут Шемек кунтах.

Ĕскӳлпелен Кив Мертлийĕ

Çума-çумăнах.

Элшелпелен юнашарах

Шурă Раккасси.

Янăратчĕ кашни каçах

Купăсăн сасси.

Çак ялта çуралнă, ӳснĕ

Валентин Урташ,

Юлнă халăхра ун чунĕ,

Вăл — ман хурăнташ.

Савнă каччă Киштекренччĕ,

Юман йăхĕнчен.

Ĕмĕрĕ кĕске ун пулчĕ,

Уйрăлчĕ пиртен...

Киштекрен инçе те мар-ха

Пĕчĕк Таккавар.

Эп унта чылай пулман-ха,

Çыннисем — вăр-вар!

Аслă çулпалан кайсассăн —

Пӳркел йăмрисем.

Унти тутарпа чăвашăн

Туслăх саккисем.

Кушкăри шкулта ĕçленĕ

Çамрăк чух атте.

Вулама, çырма вĕрентнĕ

Хĕре-йĕкĕте.

Элшел ялĕ — вăйăм-халăм,

Манăн тĕп кĕтес.

Асран кайми тăхăрьялăм,

Эсĕ — ман хĕрес.

Кукаçие — Симулин Василий Васильевича асăнса

Эп пулнă пиллĕкре, кăшт астăватăп,

Ман кукаçи выртатчĕ вырăнпа.

Вăл çитмĕлтеччĕ — ку ачашăн ватă,

Пĕрмай асапланатчĕ суранпа.

Тăрса ларса вăраххăн ӳсĕретчĕ,

Хаш-хаш сывлатчĕ пĕтĕм кăкăрпа.

Хул пуççине кăлт-калт вăл сиктеретчĕ

Хăйне пит сывламашкăн йывăрпа.

«Хăшсен ав нуши пĕтнĕ, вилсе юлнă,

Шел пулнă-ши-ха маншăн пĕр пульли?

Пĕри çеç ăнсăртран лекмелле пулнă —

Пулмастчĕ халĕ асапланмалли».

Çакна вăл çăмăлтан пуль каламастчĕ,

Юхатчĕ пĕр ури ун пӳрленсе.

Суран çинче ялан сип-симĕс маçчĕ,

Анчах нихçан çитместчĕ тӳпенсе.

Вăл тухнă виçĕ вăрçă вучĕ урлă,

Мĕн чул выртман пуль сивĕ юр çинче.

Сахал каçман-и юханшыв та шурлăх,

Миçе пăхман пуль вилĕм куçĕнчен.

Вăл тăхăр çул хывман хыт кирзă атă,

Канса, тăраниччен пуль çиеймен.

Нихçан манаймăн: Ленинград... Блокада...

Аманнă, Берлина кăшт çитеймен.

Малалла

Фантазиллĕ калав

— Мĕн ĕçлесе пурăнатăн?

Тĕксĕм сюртук тăхăннă, çӳçĕсене икĕ еннелле тирпейлĕн тураса антарнă шĕвĕр сăмсаллă çын хăйĕнчен ыйтакан çине кăмăллă çутăлакан куçĕсемпе пăхсă илчĕ те, тенор майлăрах сасăпа:

— Писатель эпĕ, — терĕ.

Ыйтаканни хăй курнине хăй ĕненмен пек пулчĕ: сасартăк тĕлĕннине палăртакан куçĕсемпе хыпашларĕ вăл хăй умĕнче тăракан сюртуклă çынна:

— Çĕнĕ устав тăрăх та писательсен Союзне кĕме пултаратăн пулсан аван.

«Писатель» текенни питне-куçне çӳлелле хăпартрĕ, куç шăтăкĕсем ăшне таçтан пырса çапăннă ĕмĕлкесем кĕрсе тулчĕç, ăвăсран тунă пĕкĕ евĕр курăнакан шĕвĕр сăмси çӳлелле хăпарчĕ.

— Устав? Союз?! Писателе уставпа илеççĕ-и-ха?

— Ăна та пĕлместĕн пулсан, писатель... хм... а... ăçта çапăннă сан произведенисем?

— «Москвитянин», «Северная пчела», «Библиотека для чтения». Уйрăм изданисемпе те сахал мар тухкаланă.

— Мĕн халпа килтĕн пирĕн хулана?

— Пĕлес килет. Курас килет. Ĕлĕкрех пĕчĕк хуласем çинчен çырнăччĕ. Хамăн вĕт... Реализм...

Малалла

Чăвашра çĕнĕрен сăвăç

«Эп вилсен». Çеçпĕл Мишши

1

Çеçпĕл Мишши —

«Кăвар чĕре» —

Чăваш сăвăçи,

Ирĕке йыхăран тӳре,

Хăват чĕнӳçи!

«Чăваш ачи, сассуна пар!

...Сана кĕтеççĕ».

Чунупа пулнă хăв патвар,

Эс — Кĕрешӳçĕ!

Ху çинченех çырнă пулĕ

«Чăваш ачине».

Эс хăвах кăвар чĕлхеллĕ

Килнĕ тĕнчене!

Хăвна-çке эс танлаштарнă

Çеçпĕл чечекпе.

Чи пĕрремĕш хастар утнă

Ирĕк çулĕпе.

Чи пирвайхи çурхи чечек —

Черченкĕ çеçпĕл.

Чăвашшăн пултăн эс тĕрек —

Сăвăçă — Çеçпĕл.

Малалла

Колхозăн хирĕнче ыраш выратчĕ халăх.

Кĕретĕп çын шутне — эп тытнă çĕн çурла.

Анне вĕçлерĕ ĕнтĕ виççĕмĕш каçалăк.

Ĕçлетĕп эпĕ те унпа ăмăртмалла.

Юнашарти ана çинче те пĕр канмасăр

Хул-çурăмне авса Ануш аппа вырать.

Пĕччен пулин те, пирĕнтен хăлаç юлмасăр

Çурлипеле пĕр тикĕссĕн çаварттарать.

Кĕлте çыххи пĕтĕрнĕ чух пуçне çĕклет те

Ануш сăмах хушать:

— Хăпмасть нуша çумран.

Çурла якалчĕ-çке, шăллаттарма тивет пуль.

Çынран юлатăп ĕнтĕ тимĕрçе кайсан.

Хăш вăхăтра кĕлти тулать ун — чухлаймастăн.

Каллех вылянтарать ӳпкевсĕр сăмаха:

— Эй, ĕнерхи хул-çурăм халĕ ыратасшăн...

— Куля, сан пилĕк-çурăму сурмасть-и-ха?

Сăмах чĕнместĕп. Пилĕке сăтăркалатăп —

Хуллен выляткалатăп хытнă шăм-шака.

Ануш аппа каплех тем шахвăртса калать ав:

— Терт-нушари юлташ хурăнташран паха.

Те вăйă, те вăлту сăмах астарнăран-ши —

Ача ăсĕпеле сĕнетĕп эп:

— Анне,

Ануш аппан кив çурлине шăллаттарам-и?

Малалла

Çĕр çаврака. Тĕнче тăват кĕтеслĕ.

Тăванлăх танлăн утрĕ варрипе.

Ахăрмаран сехре хăппи килсессĕн,

Хăяматра çухаласса пĕлмесĕр

Сукмак пĕрлешрĕ кашкăр йĕррипе.

Инçетлĕхри сенкер çĕрсен кĕтесĕ

Чĕмсĕрленсе чĕнсен хаяр çиле,

Ентешĕмсем хирте шăнса кӳтеççĕ,

Нуша пăтти пуçтарăнса çиеççĕ

Пур чух пылпа, çук чух шывпа — пĕрле.

Çĕр хĕсĕр мар. Тĕнче тăват кĕтеслĕ.

Чĕм кĕртрĕ чĕрĕлĕх кашни кĕтессине.

Чĕлхен чĕтревлĕ йыхравне илтсессĕн,

Чун ăшшине йышпа хĕрӳлетесшĕн

Тăванлăх сарчĕ аслă ытамне.

Алран алла парсан пăшал,

Мĕскер кусать çынран çынна?

Урать усал, ĕрчет шакал.

... Ăса кĕрейрĕм тин кăна.

Чунран чуна пырсан хавал

Мĕскер куçать çынран çынна?

Тухать халал, хĕрет вăй-хал.

... Ăша илейрĕм тин кăна.

Çынран çынна куçсан ăс-хал

Телейсĕр хăвармасть çынна.

Çын ăраскалĕ çакнашкал.

... Туйса илейрĕм тин кăна.