Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕр пысаках мар çĕр-шывра çамрăк, питĕ ырă та ăслă патша пурăннă. Вăл хăйĕншĕн мар, хăйĕн çыннисемшĕн тăрăшнă. Çавăнпа та пуль пурнăç çак çĕр-шывра мирлĕ пулнă. Кашни çын пурнăçа мĕнлерех лайăхлатма пулать-ши тесе шутланă.

Ку çĕр-шывра питĕ нумай юхан шывĕ те пулнă. Юхан шывсенче тĕрлĕрен пулă, хур-кăвакал тата ытти чĕр чунсем пурăннă.

Патша керменĕ чи пысăк та тарăн юхан шыв хĕрринче вырнаçнă. Çак юхан шывра тĕлĕнмелле пулăмсем пулса иртнĕ: чĕр чунсем çакăнти шывра çынсен чĕлхипе калаçма пултарнă, чирлĕ çынсем кунта шыва кĕнĕ хыççăн сывалнă. Анчах юхан шывран пĕр-икĕ километр аяккарах кайсан пĕтĕмпе каялла хăй вырăнне кайса ларнă: чĕр чунсем калаçма пăрахнă, çынсем каллех чирлесе кайнă. Çак шыв чирлĕ çынсене кăна пулăшнă, ыттисене вара сиен кӳнĕ.

Часах патша юнашар çĕр шыври патшан хĕрĕпе çемье çавăрнă. Пысăк туй тунă. Пурте савăннă, юрланă, ташланă!

Анчах савăнăç нумая пыман. Тепĕр темиçе кунтанах вĕсем çине тăшман çарĕ тапăннă. Патша пысăк çар пуçтарса патшалăхăн мирлĕ пурнăçĕшĕн çапăсма тухса кайнă. Кайиччен вара хăйĕн арăмне çапла хушса хăварнă:

— Эсĕ керментен ан тух, юхан шывра шыва ан кĕр. Кирлĕ чух çынсене пулăш. Маншăн ан пăшăрхан, пĕтĕмпех лайăх пулĕ, — тенĕ те тухса кайнă.

Малалла

Кĕске кăна, пĕр-ик эрнелĕх,

Илемлĕ вăхăт пур çулла:

Уçланкăра куç илĕртмелĕх

Пиçсе çитет мерчен-çырла.

Çемçе кавир пек симĕс курăк.

Çырла тĕрри — кавир çинче.

Çырла çеçки тĕл-тĕл шап-шурă

Вырнаçнă тĕрĕ варринче.

Пиçет çырла. Хĕвел ăшпиллĕн

Парать çĕре хăй ăшшине.

— Çырла! Çырла! — чупать иркӳлĕм

Ача-пăча вăрман енне.

Çак вăхăтра килте-и ларăн?

Çырла пухатăп вăрманта.

... Чун-чĕререн савса мухтарăм

Çак тулăх, тутлă вăхăта.

Çиçĕм çиçрĕ, аслати кĕрлерĕ,

Ямшăк килчĕ, каймалла кăна.

Кĕтрем-кĕтрĕм, ăсатма килмерĕн,

Кĕрсе тухмаллаччĕ хамăнах.

Юрату çуначĕ çутă кайăк,

Çулне тупĕ юратсан чĕре,

Эс мансан та, эпĕ манса каймăп,

Çунмăпах хаяр кĕвĕçӳре.

Сăртпа сăрт çеç пĕр-пĕрне тĕл пулмĕ,

Эпир тĕл пулатпăр пурпĕрех.

Сансăр çумăр çумĕ, хĕвел кулмĕ —

Уйрăмшар савмасть телей пире.

Юрату çуначĕ çутă кайăк,

Çулне тупĕ юратсан чĕре,

Эс мансан та, эпĕ манса каймăп,

Çунмăпах хаяр кĕвĕçӳре.

Уйрăлу та пулĕ, тĕлпулу та,

Черетпе килет тĕнче йĕрки.

Иксĕмĕр нихçан та çичĕ ютăн

Уйрăлса каймастпăрах эпир.

Каçĕ пулнă-пулман икĕ çăлтăр

Йăлтăрать хĕвеланăç енче.

Ӳркенмесĕр, савни, кăшт пăхса тăр:

Эпир иккĕн — çав çăлтăрсенче.

Пĕри уçăмлă, çӳллĕ те çутă.

Тепри шăппăн çунать хыçĕнче.

Ĕлкĕрсе çитеймен пек пĕр утăм

Курăнать вăл малти çумĕнче.

Темĕнччен танкеретĕп те эпĕ

Тĕлĕнетĕп вĕсен йĕркинчен.

Ман пекех, иртеймест пуль çав, тетĕп,

Пĕчĕк çăлтăр шăпа çырнинчен.

Хĕвел аннă-анман икĕ çăлтăр

Çуталать сирĕн ял çумĕнче.

Хăйсене уйăрма та май çук-тăр,

Хушшисем вĕсен пурпĕр инçе.

Чечек татса, пуçкашăлĕ туса,

Эп килтĕм çакă çутă тĕнчене.

Анчах çынсем, курми-илтми пулса,

Мана кĕртмерĕçĕ хăйсем патне.

Ан шантăрччĕ тесе чечексене

Куççульпеле шăвартăм кашни кун.

Вĕсем илемлине эп çынсене

Юрла-юрла кăтартрăм, мĕскен чун.

Пĕлместĕп, мĕншĕн пирĕн çынсене

Хитре чечек те пач та кирлĕ мар.

Пĕлместĕп, мĕншĕн ман юрăсене

Вĕсем пачах итлесшĕн мар.

Усратăп пурпĕрех чечексене,

Чунра хыватăп çĕнĕ юрăсем,

Парнелесе паратăп çынсене,

Шанса килĕшессе вĕсем.

Çуркунне çывхарать. Çутçанталăк çуталать. Çăварни çитрĕ. Çаврака çатма çинче çуллă çăкăр-тăвар, çăмарта. Çăварниччен çынсем çăвăнаççĕ, çапăнаççĕ. Çынсем çăварнире. Çунашка çинчи çамрăксем çухăраççĕ. Çемен çунашкийĕ Çтаппан çунине çапăнчĕ те Çтаппан Çемен çине çилленмеллипех çилленчĕ. Çурхи çанталăк çилсĕр. Çĕмĕрт çеçке çурасшăн.Çеремсем çеçенленчĕç, çĕмĕрт çеçки те çурăлчĕ, çеçпĕлсем те çеçкеленчĕç. Çăлкуçсем çĕр çĕмĕрсе çĕр çинелле çĕкленеççĕ. Çыранĕсем çывăхĕнче çӳçе-хăва. Çуркунне çемми çепĕç те çемçе.

Çеруш Çурçĕре çыру çырчĕ: «Çинук! Çĕмĕрт çеçке çурчĕ, çулла çăвĕпех çырла çийĕпĕр. Çырмара çăлкуç çывăхĕнчи çерем çинче çĕр çырли çитĕнет. Çĕр çырли çеçкере, çулла çĕр çырлине çурлапа çулсах çийĕпĕр. Çĕр çырли Çуткасси çывăхĕнчи çăлкуçра та çитĕнет. Çăлкуçри çырла çăмăлскер, çăмарта çӳллĕшскер, çулсене çухатать. Çав çырлана çиекен çамрăкланса çăмăлланать. Çак çăлкуç Çуткассине çеçенхиртен çитнĕ. Çăка çулçи çаврака, çавах çырли çук. Çеçпел çеçкере, çеçпĕлĕн çимелли çырла çук çав. Çулла çумăр çăвать, çиçĕм çиçет. Çутă çăлтăрсем çынсене çутатаççĕ. Çĕнĕ çăлтăр çутăлсан çĕнĕ çын çуралать. Çурçĕрте çырла çук. Çулла çулçӳреве çит, çырла çийĕпĕр. Çеруш».

Малалла

Эпĕ шăнкăрч йăвине

Тухса çакрăм ирхине

Çӳлĕ йывăç тăррине,

Итлемешкĕн юррине.

Пăхрăм икĕ сехетрен:

Вăл ларать — мĕн юрласа.

Хĕпĕртерĕм чĕререн,

Аялтан ăна курса.

«Пин-пин çухрăм вĕçсе пуль

Çитрĕн эсĕ, — терĕм эп, —

Кунта халĕ хăна пул,

Чĕппӳне вĕрент вĕçме».

«Мĕн хăни? Эп — хăна мар, —

Терĕ шăнкăрч йăваран, —

Ман анне тĕнче курма,

Пĕлтĕрех çăмартаран

Кăларса, çак туратран

Мана янă вĕçтерсе.

Хăна мар — эп, ху куран,

Киле çитрĕм халь вĕçсе.

Эпĕ килтĕм, ак, кунта.

Питĕ ăшă пулсан та

Кăнтăрта, анчах, туртать

Çĕршыва пире чунтан!

Лайăх мар читре, начар!

Чун канать Тăван çĕрте».

Эп ăнлантăм шăнкăрча:

Вăл, чăнах, кунта-килте.

Шăнкăрч çат! çат! тутарса

Çапса илчĕ çунатне.

Шăхăрса та савăнса

Шăрантарчĕ юррине.

Алхасать хирте тăман,

Шăхăрса çил вĕçтерет,

Çывăхри çăра вăрман

Пытанма çилтен чĕнет.

Унта шăп. Çил çӳлте çеç

Авать йывăç тăррине.

Юр пĕрчи, вĕл-вĕл вĕçсе,

Ӳкет шăппăн хул çине.

Çемçе, кăпăш, шурă юр

Хупласа выртать çĕре.

Васкамасăр, эп, маттур,

Шутаратăп йĕлтĕре.

Утса-чупса çапă пухрăм

Çăра вĕтлĕх вăрманта...

Ерленме мар, макăрĕ-ха

аса илнĕ вăхăтра.

Çаппи çамрăкки пулсассăн

Çатан авма ним те мар...

Макăрма мар, типсе лартăр

Чăтаймасăр хурлăха.

Телей пур-и, телей çук-и,

Шыраканшăн вăл пурах...

Типме мар, хуçăлса антăр,

Хăй хурлантăр, эпĕ мар!

Кунçул пĕр вĕçсĕр ĕмĕт пек çăмха,

Анчах ăна сӳтмешкĕн эп пĕлмерĕм.

Сиктерчĕç ыттисем юланутпа,

Эпĕ вара çуран кăна çӳрерĕм.

Утан çулта телей çăмхи тупсан

Пĕртен пĕр тусăма парас тесеттĕм.

Телейĕме вăл тиркемен пулсан

Мăшăр утпа ĕрехтерсе çӳреттĕм.

...Хама савман савни патне кайса

Чĕре çине кача тăвар çеç сапрăм,

Çăмха пек утсемпе çăрхаласа

Яш ĕмĕрти ĕмĕтсене ăсатрăм.