Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Тĕлĕнмелле илемлĕ вырăнта çуралнă эпĕ. Кунта çырми-çатри те, юхан шывĕ те, çăл куçĕ те тулăх. Тури Выла теççĕ эпĕ çуралнă яла. Ялăн кăнтăр хĕвел анăç енчен ăна çӳллĕ чул хӳме пек хулăн çăра вăрман хутĕлесе тăрать. Тахçанхи, авалхи сĕм вăрман ку. Çак вăрман чăтлăхĕнчи çăлкуçран Выла шывĕ авкаланса юхса тухать. Выляса юхакан Выла шывĕ вăй илнĕ вырăна Выл пуçĕ теççĕ. Ялне, Выл хĕрринче вырнаçнăран, Тури Выла тесе каланă. Çулла пушшех те илĕртӳллĕ кунта. Ик куç тулли, чуна шăнăçайми илем.

Çуркуннепе çулла, лапсăркка йăмрасем кăчка ларсан, шап-шурă хурăнсем çӳçе-шерепине çĕре çитиех уссан, тухас та килмест ялтан. Вăййа тухнă хĕрсем пек чиперленнĕ çĕмĕртсемпе улмуççисем çывăхĕнче вĕлле хурчĕ, ылтăн хурт, сĕрлесе вĕçет.

Кĕр мăнтăрĕпе, хĕрӳ ĕçсем вĕçленсен, Тури Выла тăхлачисем хăна-вĕрле умне чыс туса, хисеплесе кăпăклă сăра, хĕр пичĕ пек хĕп-хĕрлĕ те сĕтеклĕ пан улми, питĕ тутлă çĕнĕ пыл кăларса лартаççĕ.

Ачалăхăм манăн çакăнта, ытарайми Тури Выла ялĕнче иртрĕ. Çавăн пек хаклă, чуна çывăх, яланах хăй патне кăчăк туртса ларакан Тури Вылăм нихăçан та манăçмĕ, чĕремре упранĕ. Чунăмпа паянхи кун та эпĕ Тури Вылтах пурăнатăп. Яланах куç умне савăнăçлă кунсем, ырă самантсем тухса тăраççĕ: Выла хĕрринче çара уран чупса çӳренисем, хур-кăвакал, ĕне черечĕ, сурăх кĕтĕвĕ пăхни ĕмĕрлĕхех асра юлнă. Ман кăна-и? Çук, çук. Ман тантăшсен, аттесен, асаттесен, вĕсен аслашшĕсен те… Атте каласа панă тăрăх Вылана çулла пĕвеленĕ. Ачасем, вĕт-шакăрсем вара, пĕверен тухма та пĕлмен. Чăма-чăма шыва кĕнĕ, ишнĕ, пĕр-пĕрне шыв сирпĕтсе хăваламалла вылянă, пулă та тытнă… Шăпăрлансем хăйсен пĕчĕк чунĕсене киленĕçпе тултарнă.

Малалла

Кĕтес тесен, кĕтен.

Кĕтменшĕн хурланмастăп —

Мĕне чун сивĕнсен

Телей кӳмен хаваслăх?

Кĕретĕпех, килсен,

Кĕмешкĕн алăк каснă.

Кĕтмессине пĕлсен —

Текех кĕрсе тăмастăп.

Каяс тесен, каян.

Кайнишĕн ятламастăп. —

Кашни килен-каян

Çулне чараклаймастăн.

Кайма çулсем паян

Каяс текеншĕн аслă.

Çул майлă мар пулсан,

Ют сукмакпа утмастăп.

Ача чух пит юрататтăм

Лашапа эп ярăнма.

Чуптараттăм, кустараттăм

Хамăн урхамахăма.

Уй, ту урлă, чăтлăх витĕр

Вирхĕнеттĕм эп тӳрех.

Çавăн чух хавассăн питĕ,

Час тапатчĕ ман чĕре.

Урхамахăм ман ишетчĕ,

Вăл путмастчĕ шыв çинче.

Путăк урлă вăл сикетчĕ,

Чăрмав çукчĕ умĕнче.

Урхамах çук хал манăн.

«Жигули» — ун вырăнне.

Шур сăрпа ăна сăрланă,

Капăрлатнă салонне.

Эп унпа ялан çӳретĕп

Асфальтпа нумай çĕре,

Каçайманшăн çеç шеллетĕп

Путăк урлă вăл тӳрех.

Тăрса юлчĕ ман ачалăх

Аякри ту хыçĕнче.

Ачашлать анчах ман алă

Лашана тĕлĕксенче.

Шурă вулă тăрăх

Куççуль пек тăп-тăрă,

Çăлкуç пек сип-сивĕ

Юхать хурăн шывĕ.

Ĕçес килчĕ хытă —

Хурăн патне пытăм,

Аялти турачĕ

Сĕртĕнчĕ — вăй пачĕ.

«Тутан, — терĕ ыррăн,

Ман шыва», — шур хурăн.

Ун шывне тутантăм,

Чунăмпа лăплантăм.

Каçпа чĕнчĕ пуçана

Çулма утă вăрмана.

Эп туптарăм çавана,

Сасă ятăм таврана...

Сывлăм ӳкнĕ ирхине.

Эх, çулатпăр утине,

Хутран-ситрен çырлине

Пăрахса чĕлхе çине.

Чашлатса çава çулать —

Хыçăмра паккус юлать.

Пĕрлешсе, тарла-тарла

Утине тăвар çулла!

Кăнтăрла апат çиме

Васкамасăр, çĕр çине

Вырнаçать хастар ниме —

Çывăхри юман айне.

Çу çиетпĕр, çăмарта:

Ĕç каçчен нумай малта.

Вăй илер те кал çулар,

Ĕç юрри шăрантарар.

Сулăнсан кун каç енне,

Мăкатсан çавасене,

Тытса сенĕк, кĕрепле,

Утă пухрăмăр пĕрле.

Тиесе çемçе мула,

Киле кайрăмăр каçпа.

Пит аван иккен çулла

Утă çулнă чух çынпа!

Ылтăн кĕркунне. Кĕрхи хĕвел хăйĕн ăшшине пĕр хĕрхенмесĕр сапалать. Çĕлен ăшши тăнăран Кушлавăш уйĕнче касу пăхма питĕ аван. Ĕнесем çумăр хыççăн вăй илнĕ симĕс курăк çийĕнче çӳреççĕ. Сурăхсем Мучи çурт çырминче канлĕх тупнă. Пĕр-пĕрин çумне кĕпĕрленнĕ те пашка-пашка сывлаççĕ. Качакасем юнашарти Паранк çырминче ик ура çине тăрсах симĕс çӳçе вуллисене кăшлаççĕ. Шăллăм кăсăклансах фотоаппаратпа тем çатлаттарать. Эпĕ пушă вăхăта сая ярас мар тесе çӳллĕ вырăнти тĕмеске çине лартăм та сăвă вĕренме тытăнтăм.

Кушлавăш текен вун икĕ ял уйĕ

Вăрманлăх кунта хӳтлĕхне тытать...

Тук-тук! илтĕнет инçех мар пĕр сасă. Алăка такам шакканă пекех туйăнать. Ĕненмесĕр унталла-кунталла çаврăнса илетĕп. Ара темех мар-çке, ыран „Хĕн-хур айĕнче” поэмăн сыпăкне пăхмасăр каламалла та, ĕçе вăраха яма юрамасть. Куçа хупатăп та йĕркен-йĕркен Çемен Элкерĕн ахах-мерченлĕ йĕркисене аса илетĕп.

Малалла

Хĕвел хĕртет. Тирек сапать шур мамăк.

Сухăр тăкать вут пек нарат вулли.

Ашчик вĕрет. Çанталăк маншăн — тамăк.

Чуна ĕнтет эс инçетре пулни.

Ашапатман! Мĕн-ма пиçсе тăратăп?

Тухас та ярăнас мăн шыв çине:

Сар хăйăрлă, кăвак хумсемлĕ Атăл

Шывпа сӳнтерĕ ман вутпуççине.

Кĕтетĕп эп. Чун вутланать аташнăн.

Эс килмессе пĕлсех мĕн-ма кĕтес?

Ман кăмăлăм сана кăна шанасшăн,

Çав шанчăкăм ăçтан тӳрех пĕтес?

Кирлех сана! Ман аçа вутлă шанчăк

Пулман та, пулас çук та сан асра.

Каяс пуль çаврăнса. Ăспуç пăлханчĕ.

Чĕр йывăç ӳсмĕ ӳкнĕ турпасран.

Мĕн-ма каймастăп-ха? Татах тăратăп.

Чун-халăм тен сӳсленчĕк-ши пăртак?

Хĕвел çунтартăр. Пăрлă çумăр çаптăр.

Килетĕнех. Кĕтсе пăхам кăштах.

Тăрнасем вĕçеççĕ кăнтăра

Виç кĕтеслĕ шавлă ушкăнпа.

Чи малта çулпуçĕ йыхăрать

Васкама янравлă сасăпа.

Хушса юрламалли:

Кăнтăр, кăнтăр, ах, ăçта-ши эс?

Шыв-ту урлă ăшă çĕршывра.

Кăнтăрта — ем-ешĕл курăксем.

Ăшăтать хĕвел те кашни кун.

Йывăç тăрринче упăтесем

Сиккелеççĕ, çуйхашса, ун-кун.

Сарă хăйăр тинĕс хĕрринче

Илĕртсе выртать шыва кĕме.

Ярăнас килет хумсем çинче!

Дельфинпа ман кăмăл пур ишме.

Çутçанталăкăн пĕр пайĕ вăл — хресчен.

Пурăнать çĕр çийĕнче мĕн виличчен,

Нихăçан ялтан тухса утмасть,

Çăмăл пурнăçа вăл шырамасть.

Çĕр-аннен пĕр ывăлĕ-хресчен.

Сухана ямасть вăл аллинчен,

Хĕвелтен малтан куçне уçать

Уйшăн-хиршĕн шанчăклă хуçа.

Çутçанталăк, пулмасан хресчен,

Имшерленĕччĕ тахçан вăл халиччен.

Хресчен çеç уя илем кӳрет:

Çупăрлать ăна, алать, сӳрет.

Йывăçа çил-тăвăл туласан,

Çулçине тăкать вăл авăнса.

Хусканмасть, анчах, вăл вырăнран,

Çĕр ăшне тымарĕ кайнăран.

Хресчен те çак йывăç евĕрех

Тымарне ярать тăван çĕре.

Юратать ăна вăл, ма, тесен.

Çутçанталăкăн тĕп пайĕ вăл — хресчен!

Мĕскер тума пултарнине эп турăм,

Ман пĕтĕм ĕçĕм — савнă халăха.

Çăмăл шăпа мана памарĕ Турă,

«Юрать пуль ку та, — терĕ, — тăлăха...»

Çунат хушса, эп тӳпене çĕклентĕм,

Эп çутрăм çăлтăр чăвашсем валли.

Тăван чĕлхе илемĕпе килентĕм

Юрларам юрă тăвансем валли.

Кашни ӳкен çынна эп алă патăм,

Çул сулнăк пулнинчен тармарăм нихăçан.

Хитре, янтравла ман пулмарĕ ятăм,

Илсе пуймарăм пурлăх эп таçтан.

Тăванлăха та ваттана юратрăм,

Юта каймарăм янтă шыраса.

Чăвашлăх тĕнчине эп палăк лартрăм,

Хамри пуянлăха йăлтах парса.

31.01.2007.