Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Çурхи сар хĕвел ăшă хĕлхемне çĕр çине кăмăллăн сапалать. Хĕл ыйхинчен вăранса тепĕр хут ураланнă ӳсентăрансем, амăш кăкăрĕ патнелле кармашнă пĕчĕк ача пек, хĕвел ăшшинелле туртăнаççĕ.

Тĕнче илемĕ — пурнăç.

Вилтăпри айĕнче выртакан этемсене çеç нимĕн те кирлĕ мар. Вĕсем хĕвелĕн ăшă хĕлхемне туймаççĕ. Капăр тумланнă ӳсентăрансене курса савăнаймаççĕ... Вĕсен ячĕсем, ĕçĕсем чĕрĕ тăванĕсен, çывăх тус-йышĕсен чĕрисенче вырнаçса юлаççĕ пулсан та, пурте пĕр тан мар. Пурлăхпа çуклăх, тăпра айне кĕрсе выртсан та, этемĕн уйрăмлăхне палăртса тăрать. Тăванĕсем валли мул хăварнă хисеппе, хăшпĕрисен вилтăприйĕсем çине пысăкрах та çирĕнрех хĕрес лартнă, хăйĕнчен ним хăварайман мĕскĕнсене хĕрессĕр те лайăх пытарнă. Çемçе чĕреллисем мĕскĕнсен вилтăприйĕ çине çăка хĕрес лартнă та, вăл, часах çĕрсе, йăванса ӳкнĕ. Вĕсем çине тăванĕсем пырса куççуль тăкмаççĕ.

Çап-çут хĕвел пайăркисем тĕрлеççĕ тĕрĕ

Çап-çаврака таса шыв тĕкĕрĕ çине.

Çак тĕррĕн варринче выртать пĕр кĕмĕл çĕрĕ,

Ăна илсе ман парнелесчĕ савнине.

Ялтăртатать, чĕнет мана çав ялкăш çĕрĕ,

Ăна парнелесессĕн савăнĕ савни;

Ман паталла ишет вăл, калăн — чĕрĕ,

Часрах илес, кун пек чух кирлĕ васкани.

Сасартăк сӳнчĕ çут хĕвел, çухалчĕ тĕрĕ, —

Тем тĕрлĕ пĕлĕтсем хупларĕç тӳпене.

Шыв çийĕнче ишмест халь нимле çĕрĕ,

Савăнтарса пулмарĕ чунăм савнине.

Никамшăн та пулмасть çав янтă савнăç,

Телей те ĕçлемесĕр тупăнмасть.

Туман ĕçсемшĕн халăхра мухтамĕç,

Пакăлтатни кăна телей çулне уçмасть.

20-21.04.2007

Ĕçсе те вăрласа йăпанакан çĕршывăм,

Сăнна-пуçна çухатрăн вĕт, çершывăм?

Маçак-мамак пилне ăша илмесĕр

Таçти ăçтиçука итлетĕн эсĕ,

Айван çĕршывăм!

Татса та сутăнса пайланакан çĕршывăм,

Вăрă-хурах çаратрĕ вĕт, çĕршывăм?

Ырра та усала картма пĕлмесĕр,

Тĕнсе те минресе арпашрăн эсĕ,

Тăмсай çĕршывăм!

Енчен енне çапăнакан çĕршывăм,

Тĕлĕксемпе аташрăн вĕт, çĕршывăм?

Суя сăмахсене чухла пĕлмесĕр

Ачусене вута чикетĕн эсĕ,

Ухмах çĕршывăм!

1995, кăрлач, 1.

Шупашкар.

Кĕтӳ пĕрремĕш хут тухать,

Паян тухать кĕтӳ!

Ял çийĕн янкăс сас юхать —

Урамшăн — хĕпĕртӳ!

Мĕкĕрттерсе пырать ĕне,

Çил пек вĕçет путек.

Лачакара кĕрет тĕне

Тăми-выртми мекек.

Шур çăкăрпа тăрать инке,

Тăвар сулли — мучин.

Пилеш хулли пулман иккен

Кĕçен кĕтӳç ачин.

Вăр-вар хăпарчĕç ачасем

Тайлăк пилеш тăрне.

Таса пилеш турачĕсем

Тыттарчĕç пĕр-пĕрне.

Сар чăкăт, шурă çăмарта,

Тултармăш, сĕт, уйран...

Мăнаçлăх — çамрăк кăкăрта,

Инçетлĕх — мăн уйра.

Ача-пăча, кĕтӳ — чăлпар!

Яш чĕрлĕхĕн — уяв.

Ĕрчевлĕх парччĕ, Пихампар!

Чарусăр çак туя!

1994, çу, 12.

Касак хипхи.

Паян эпир, ахтур, епле пуян,

Сĕтел тулли ларать таса шерпет.

Улпучĕсем те хамăрах паян,

Тарçи-тĕрçи те хамăрпа килпет.

Янтал тулли, ахтур, кăпăк сăра,

Сыпса пăхмассерен сыппа каять.

Ялти улпут ырри хамăрсăрах

Сăпсаланса пуç тăррине ларать.

Тапăртатать, ахтур, чалт урхамах

Çăварнире чупма питех хавас.

Паян ял-ял улпучĕ хамăрах,

Ыран вара, тăванăм, кам пулас?

Ĕçе кайма, ахтур, сиксе тăрсан

Пире валли çăл кутĕнчех витре

...Тĕппи хурар курка килсе тухсан

Юрлар, улпутăм, тепĕр хут хитреГ

1994, пуш 24.

Çӳлтикасси.

Пилĕк кĕнекеллĕ «Ĕмĕр сакки сарлака» романпа йышлă пьесăсен, калавсен авторĕ Никифор Федорович Мранька литература ĕçне çирĕммĕш çулсен вĕçнеллех пуçăннă. Малтанхи вăхăтра тĕрлĕ корреспонденцисемпе очерксем, фельетонсемпе калавсем çырнă, каярах пьесăсем калăплама тытăннă.

Куславкка районĕнчи Пилешкасси ялĕнче çуралса ӳснĕскер, вăл ĕлĕкхи кунçул нушине мĕн ачаран тутанса курнă. Ялти шкултан вĕренсе тухсанах ĕçе пуçăннă: чайнăйра булка пĕçернĕ, пулăпа сутă тунă, юханшыв тăрăх сулă юхтарнă, баржа çинче тертленнĕ. Вунçичĕ çула çитсен, хăй ирĕкĕпе граждан вăрçине кайнă, Колчак эшкерĕпе çапăçнă, аманнă хыççăн тăван ялне таврăннă. Суранĕ сиплене пуçласанах Элнет юханшывĕ çинче сулă юхтарнă. Кĕçех ăна Пилешкасси ял Совечĕн председательне суйланă. Çавăнтанпа чĕрĕк ĕмĕр ытла вăл Советсен тĕрлĕ органĕсенче, райхаçатра, КПСС райкомĕнче ĕçленĕ. 1942—1945 çулсенче çарта пулнă.

Хăйĕн малтанхи произведенийĕсенче Н. Мранька класс тăшманĕсен сиенлĕ ĕçĕсене тăрă шыв çине кăларассине малти вырăна хунă. Çамрăк чух юханшыв çинче ĕçленине асра тытса, писатель «Элнет» драмăра мул хуçисем сулă юхтаракансен çичĕ хут тирне сӳсе пурăннине, юрлă çынсен ĕмĕртен килекен асапне çырса кăтартнă, «хура халăх» хушшинче социаллă килĕшӳлĕх нихăçан та пулманнине, чухăнсем пусмăрçăсене мĕн авалтан курайманнине палăртнă. Шăпах çак курайманлăх хăватне çирĕплетет те Элнет юханшывĕ çинчи чăвашсемпе мари бурлакĕсен 1905 çулхи революциллĕ пăлхавĕ.

Малалла

Чи çӳллĕ ту паян мана туртатчĕ кăчăк,

Унта эп хăпарма ĕмĕтленеттĕм кашни кун.

Кунта, çĕр тĕпĕнче, мана ытла та пăчă,

Лачакара, шапасемпе шав тертленетчĕ чун.

Кунран-кун тертленсе, çӳле-çӳле хăпартăм,

Чи çӳллĕ ту çинче тăратăп пĕр-пĕччен.

Хаяр сив çил вĕрет. Плаща туртса кăлартăм

Кутамккаран, хӳтĕленес тесе çилрен.

Пĕр авăк çил ăна туртса илсе вĕçтерчĕ,

Сив çил çинче ак халь тăратăп çап-çара.

Хăш еннелле илсе каять этемлĕх терчĕ,

Тăратăп халь — те тамăкра, те çăтмахра.

Кунта чи çӳллĕ ту çинче пуш-пушă,

Апла мĕскершĕн килтĕм эп кунта?

Тен, аялтах тертленмеллеччĕ пуль тем хушă,

Чĕрĕ чунсем çапах та пурччĕ-çке унта!..

Халь эп çӳлтен анас тесе пит тертленетĕп,

Çул çӳлелле кăна, анмашкăн унпа çук.

Çӳле хăпарнипе кăна телей, пĕлетĕп,

Чикмекĕ хуçăлсан тупмашкăн çук кучух.

20.04.2007.

Çунат сулса, çӳле-çӳле вĕçес килет,

Унта, çич пĕлĕт хушшинче, пурнас килет.

Унта, пĕлетĕп, ирĕк, çук усал хуçа,

Кашни укçаллă çын касаймĕ ман пуçа.

Унта — тасалăх, чăнлăх, ирĕклĕх хуçа,

Хура тĕс курăнмасть шап-шуррăн ман куçа.

Унта юрлакана никам тытса чармасть,

Унта çын çăварне никам та хупламасть.

Кунта, çак çылăхлă çĕрте, — ултав тĕнчи,

Кунта тискерлĕхпе усаллăхăн тĕнчи.

Текех юлмастăп эп, çунат сулса вĕçеп,

Хампа пĕрле маттур юлташсене чĕнеп.

17.04.2007

I

Çамрăк чух пыраттăм вăхăтран малта:

Урхамах пек çивĕч, шухă ĕмĕте

Çăварлăхламасăр таканлаттăм та

Ыткăнаттăм тĕпсĕр, вĕçсĕр инçете.

Кăмăла мĕн килнĕ е килсех пĕтмен —

Çитнĕ, курнă, çĕннĕ, илнĕ эп ăна.

Йывăрлăх мĕскер вăл? — эп ăна пĕлмен,

Çул çинчех сипленĕ тарăн сурана.

Çула май эп татнă шур чечексене,

Хĕрлине хăварнă, хурине курман.

Укăлчан сăрланă сарă хапхине —

Чухласах-и, çук-и — хыçăмран хупман.

Ӳкнисем — çухалнă, çухални — тек çук.

Ман ура айне, ав, ӳкнĕ вăхăт та.

Кирлĕ мар çур пурнăç, кирлĕ мар çур çул, —

Чапĕ те хисепĕ — пĕтĕмпех малта.

II

Вăтăрта пыраттăм вăхăтпа пĕр тан,

Ĕлкĕрсе çӳреттĕм урхамахăма.

Йăнăшнă пулсан та пĕр тĕлте пĕртак,

Хам шăпа хуçийĕ пулнă эп хамах.

Вăй питти этемшĕн инкек çук иккен,

Ман тавра тĕнче хăй çаврăннă иккен.

Ах, епле тăратчĕ савăк самани,

Савнисем çумрахчĕ, çукчĕ савманни.

Чăвашсем ахаль-и пӳрт хăпартнă чух

Малалла

Ман сана, юлташ, хам ăссăн

Ăс çӳпçи теес килет:

Шухăшусемпе — философ,

Юррупа чăн-чăн поэт.

Ахаль мар çунаççĕ ăсшăн

Куçусем çап-çут черккен.

Тĕнчене йăлтах курасшăн

Çуралайнă-мĕн черкес.

Тĕлĕнсе кайса пăхмалăх

Пур çĕр-шывăмăр паян.

Савăнса пăхса утмалăх

Черкес çĕрĕ те пуян.

Аслаçу пек шурă çӳçлĕ

Çав мăнаçлă тусенчен

Ма пĕри çеç шĕвĕр вĕçлĕ?

Тен, Парнас вăл сирĕн, тен...

Ай, чĕлхӳ япшар та тăчă:

Тусене тухатнăçем

Вĕсенчен пулса та тăчĕç

Ылтăн-кĕмĕл куписем!

Чăн та, пит хитре ӳкерчĕк, —

Аултан тухса çил пек

Карагезĕпе вĕçтерчĕ

Кăвак ту умне Казбек.

«Хура ту» енчен çу каçĕ

Айлăма шуса ансан

Пикесем вăййа тухаççĕ

Акăшсем пек ярăнса.

Ашшĕсен ятне ямаççĕ

Кăйкăр куçлă йĕкĕтсем —

Еплерех вĕсем ташлаççĕ

Чĕрне вĕççĕн çĕкленсе!

Аван мар тесе эп тăмăп —

Тăпăр-тăпăр ташшăма

Малалла