Электронлă вулавăш

 

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

 

«На круги своя» — Библири çак авалхи сăмахсем пурнăç аталанăвĕнче тепĕр хут та тепĕр хут тĕрĕсе тухса пыраççĕ. XX ĕмĕр вĕçĕнче тата XXI ĕмĕр пуçламăшĕнче Чĕмпĕр çĕрĕ çинче чăваш культури чĕрĕлсе вăй илнĕ пулсан, Совет влаçĕ çулĕсенче чăваш тĕнчи чăннипех те çĕршывĕпех аталанса чечекленнине куртăмăр эпир. Кĕтмен çĕртен ахăрсамана тапхăрне кĕрсе кайрăмăр та, унччен çулсем хушши пухăннă тупрана куç умĕнчех çухатма пуçларăмăр, çапла вара, юлашкинчен, «çурăк валашка» умнех тăрса юлтăмăр. Каллех чăваш кĕнекине «ĕне çирĕ», писательсемпе поэтсем вара выçă вилес мар тесе усламçăсем е сутуçăсем пулса пăхрĕç, ултав пурнăçа йышăнма пултарайманнисем автобус чарăнакан вырăнсенче пирус тĕпĕсем е пушă кĕленчесем пуçтарса çӳреме пуçлареç, инкеке пула тип-шар курнă тĕслĕхсем çинчен те хыпарлаççĕ пĕчĕк тиражпа та пулин тухкаласа тăракан хаçатсем.

Çакнашкал лару-тăрура Чемпĕр çĕрĕ çинче чăваш тĕнчи çĕнĕрен тымар ярса чĕрĕлме пуçлани хăех ĕнтĕ савăнăç. Хули Совет влаçĕ çулĕсенче çĕнĕ ят илсе çӳлелле те айккинелле те сарăлчĕ ĕнтĕ. Чăваш сасси сайрарах илтĕнме пуçлани кăна пăшăрхантаратчĕ-ха. Çапах чăваш тĕнчи тымарĕсем вуçех хăрса ларайманни те палăратчĕ. Вунă çул каялла акă Атăл çинчи ватă хулара — Ульяновскра — тăван чĕлхепе «Канаш» ятлă хаçат тухса тăма пуçларĕ, сенкер экран çинче «Еткер» телекăларăм çуталса-янраса кайрĕ. Хаçат ячĕ те ĕлĕк Хусанта чăвашсем валли тухса тăнă кăларăмах аса илтерет. Çирĕммĕш çулсенче хăй тавра чăваш писателĕсене пĕрлештерсе тăнă çав хаçат та «Канаш» ятлах пулнă-çке.

Малалла

Сан умăнта

иккĕн эпир:

эпĕ

тата

пурлăх — тепри.

 

Эп — пĕтĕмпех

пуç та чĕре,

йĕм те кĕпе...

Пурлăх — çĕрет.

Пурлăх — урать.

Миçемĕшне

пурлăх хурать

тупăк ăшне!

 

Тен, эс калан:

çын чухăнни

пулнă авал!

Тĕрĕс, чăнни.

 

Чухăн, пуян,

тан мар тĕнче —

халь океан

тепĕр енче.

 

Пурлăх ачин

мĕн ĕлĕкрен

паян кунччен

пур пĕр еткер:

сĕмсĕрлĕх ку,

пилсĕрлĕх ку, —

пурăн пĕр ху,

çын куртăр хур.

 

Сан умăнта

иккĕн эпир:

эпĕ

тата

пурлăх — тепри.

 

Ылтăн ука

хăлха çинчен

чĕнчĕ: «çука

юлтăн, пичче».

 

Хура шăрçа

авкаланать,

мана вăрçать:

«Эс яланах

хăлăхсăр пул,

пул эс — арçын.

Юратăву

вилнĕ сан, çын».

 

Транзисторсем,

тĕкĕр, йĕке —

тăчеç кĕрсе:

йышăн, пике!

Ку çеç те мар,

Малалла

Шăхăрса самант иртет

çил кĕввййĕ евĕр.

Чарăна пĕлмест пирте

пирĕшти хӳхлевĕ.

 

Тишкерсе тăват енчен,

тĕпчесе сăнар-и —

кам-ши, мĕн-ши çил çинче? —

юрату сăнарĕ.

 

Ик юман та ват йăмра,

виç-тăватă хурăн

пуçне чикнĕ те умра —

ĕмĕр-ĕмĕр хурлă.

Эп вилсен — мана пытарăр

Çӳл[л]ĕ ту тăрне.

Йăмрасем лартса хăварăр

Ман тăпра çине.

 

Ман çинчен пĕтĕм çĕршывăм

Курăнтăр вара,

Тăпрам çинчен курма пултăр

Ват Шупашкара.

 

Эпĕ выртăп... выртăп... Юлĕ

Вăхăт каялла:

Чăваш чĕлхи пурнăç майĕ

Кайĕ малалла.

 

Вăхăт çитĕ — Чăваш çĕрĕн

Кăмăллă чĕлхи

Чаплă пулĕ, — вăлах пулĕ

Çамрăк чун пахи.

 

Пулĕç ĕмĕрлĕх илемлĕ

Сăвă-юрăсем.

Пулĕç аслă, çивĕч ăслă

Кĕнекеçĕсем.

 

Савнă çĕршывăмăн пулĕç

Чаплă сăвăçсем,

Чаплă та илемлĕ çырĕç

Ун чухне вĕсем.

 

— Чăваш çыннин чĕлхи чухăн, —

Теме хăякан

Пулĕ-ши ун чух, пĕлесчĕ,

Кураясчĕ ман!

 

Тусăмсем! Ун чух çул майĕ

Ман çине пырса

Юрă юрласа кăтартăр,

Сăвă каласа.

 

Ун чухне ман пĕлес килĕ

Сăвăссен ятне

Тата вĕсенчен хăш аслă,

Хăшĕ чаплине.

 

Юрăсемпе эсĕр мухтăр

Малалла

Тӳп-тӳр çултан аташрăм эп, тăван,

Ултавлă çул тухатрĕ пуль мана.

Юратăва çухатрăм эп паян,

Ăçта, ăçта шырас халь ман ăна?

 

Тӳп-тур çула тĕтре карать паян,

Тӳпе те çук. Хĕвелсĕр халь тĕнче.

Асап та хĕн ман чĕрере паян,

Çӳретĕп эпĕ хам килте пĕччен.

 

Хаяр çил-тăвăл таврара урать,

Умра кăранклатать çăхан.

Асаплă куçăм шăпчăка курать,

Анчах çунатсăр шăпчăк та паян.

Пирĕн кил çырма хĕрринче ларать. Çырма тăрăх тем тĕрлĕ йывăç та ӳсет. Чи пысăккисем — тирексем. Вĕсен вулли питĕ хулăн, иккĕн-виççĕн ытамласа çитме çук. Вăрмантан килнĕ чух ялти çуртсем курăниччен çав тирексен тăррисем курăнаççĕ. Курăнаççĕ те киле тата ырă туйăмпа йыхăраççĕ.

Ку тирексене пирĕн аттен ашшех, асатте эппин, лартнă.

Асаттене кура атте те йывăç лартма юратать. Çулсерен йывăç лартать хамăр çумри çырмана.Çыран ан ишĕлтĕр тет, çулла сулхăн пултăр тет. Тата унта вăрманти пекех, питĕ уçă сывлăш!

Пытанмалла выляма мĕнле лайăх… Вăрçăлла вылянă чух шăтăк чавса кĕрсе «штаб» тума та, «тăшмансене» тыткăна илме те.

Кайран пурте «хамăрăннисемех-ха» эпир.

Вăт çапла, атте те йывăç лартать терĕм те, йывăçне лартнă чух пулăшма пире те илсе тухать. Шăтăкне чавтарать, тăприне хăех ярать-ха, йывăçне пире тыттарса тăратать.

— Ну, час тымар ярать-ши ĕнтĕ ку йăмра (йăмра мар тăк — тирек е хурăн, хурама, йывăçне кура ĕнтĕ)? — тесе шухăшлать хăй ĕçленĕ хушăра. Ку ыйту пире те кăсăклантарать.

— Ачасем, шăварăр-ха, шăварăр. Вăн çавăнтан, çырма тĕпĕнчен пĕчĕк витресемпе йăтăр, — текелет атте. Эпир хаваспах шыв йăтатпăр, йывăçне кăна усса пытăр.

Малалла

Тулта ытла та лăпкă хĕл тăрать.

Юр пĕрчисем декабрь вĕçĕнче

çĕрле

нихçанхинчен те лăпкăрах:

курмастăн вĕсене,

туятăн çех.

Туятăн пит çинче

е утнăçем

урусемпе сиретĕн вĕсене.

 

Туятăн: çĕне çул çывхарнăçем

юр кĕрчĕсем хуплаççĕ йĕрсене.

 

Туятăп: санăн юмахри сăнна,

тата пурнăçланман ĕмĕтсене

январь, ума килсе тухсассăнах,

яланлăхах манса кайма сĕнет.

 

Çук, яланах санпа пĕрле пулам,

тухам,

тата пур ĕмĕте те пурнăçлам!

Сан çинчен ĕмĕтленсе çитрĕм эп тĕнче хĕрне,

Хĕçпе çапнă пекех лекрĕ уйрăлу ман чĕрене.

 

Саншăн саванăç кăна ку, саншăн вăйă ку, илем,

Çак терте тек чăтаймастăп, пурнăç çук, выртса вилем.

 

Хуйхă çулĕ кăна пулчĕ сан патна утса çитни

Чăтма çук-çке пысăк терт ку — сана вĕçĕмсĕр кĕтни.

 

Тыткăнран хăтăлнă кайăк урăх тыткăç шырас çук

Тӳпене вĕçсе хăпарĕ ирĕкре çӳренĕ чух.

 

Сан çинчен тек шухăшламăп, çӳрĕп эпĕ ирĕкре,

Анчах пурпĕр эс, савниçĕм, пурнăн ĕмĕр чĕрере.

Каç пулчĕ. Çутă уйăх, килсем эс ман киле.

Чунра ман пысăк ĕмĕт — çавна çитермелле.

 

Эс — пурнăçăн çăлкуçĕ, ялан тытса тăрах,

Темле йывăрлăхра та мана эс ан пăрах.

 

Сан çут сăну — çут уйăх, асрах тăран ялан,

Эп çăлăнăç кĕтетĕп, савниçĕм, пĕр санран.

 

Сив çил çинчи сив çулăм эс маншăн ан пулах,

Мана савма, савниçĕм, нихçан та ан пăрах.

 

Эп сан чуру пулатăп, эс ман патша, ман чун,

Эс пур чухне сĕм каç та пулать çап-çутă кун.

Шăллăм, санăн пур-и-ке, пур-и-ке

Сăра сапнă курите, курите?

Курите тулли пулсассăн,

Алтăрпа ăсла ăссассăн,

Шăнкăрав пек уçă сасă

Янăратăр ывăнмасăр...

 

Кам юрлать тесе ыйтсан,

Пĕлтеретĕп савăнса:

 

Юрлаканĕ — Туринке,

Маргарита Туринке,

Чи пуян та кĕмĕл саслă

Чи илемлĕ те хаваслă

Чипер кин, чипер инке —

Чăваш хĕрĕ Туринке!

 

Кинĕм, санăн пур-и-ке, пур-и-ке

Тĕрĕ çапнă турилкке, турилкке?

Турилкке тулли пулсассăн,

Чăкăтне касса хурсассăн

Шăнкăрав пек уçă сасă

Янăратăр чарăнмасăр...

 

Кам юрлать тесе ыйтсан

Пĕлтеретĕп савăнса:

 

Юрлаканĕ — Туринке,

Маргарита Туринке,

Чи ачаш та сепĕç саслă,

Чи сăпайлă та хаваслă

Чипер кин, чипер инке,

Чăваш хĕрĕ Туринке!

 

Тав сире, тăванăмсем,

Эсир пирĕн ылтăнсем.

 

1992, кăрлач, 9–13

Анат Кама