Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Хура халăх хушшинче тĕнчере мĕн пурĕ те 77 тĕслĕ чĕлхе анчах теççĕ. Тĕрĕссипе каласан, 77 тĕслĕ чĕлхе анчах мар, мĕн пурĕ 3000 чĕлхерен те иртет, тĕн таврашĕ те 1000 яхăн. Çак 3000 тĕслĕ чĕлхеллĕ халăхсенчен питĕ йышлăн çĕр мильюншар йышпа пурăнакансем те пур, тата питĕ сахалăн çĕршер пинĕн йышпа пурăнакансем те пур. Вĕсем пурте харпăр хăй тăрăшса пурăнаççĕ. Пирĕн чăваш чĕлхипе калаçакансем пĕр мильюн çура çывхараççĕ, çавăнпа çак мильюн ытларах йышпа калаçса пурăнакан чăваш халăхĕ çĕр мильюнлă халăхсем çумĕнче нимĕн те мар пек, анчах тата чăваш чĕлхинчен сахаллăн пурăнакансем те пур, вĕсене шутласан, чăваш йышĕ мĕльюн çурă та сахалах мар пек туйăнать, хамăра ăссăн пурăнма та пултармалла пек туйăнать мана. Тĕнчере чи йышлă халăхсем ак çаксем: чи малтан китайсем 480 мильюн çын, акăлчан чĕлхипе калаçакансем 100 мильюн, нимĕç чĕлхипе 100 мильюн, вырăс чĕлхипе те çавнашкалах, тата ыттисем те пур. Ун пек йышлă халăхсем пурте хăйсене уйрăм патшалăхсем туса пирĕн пек (сахал, вĕтĕ) халăхсене хăйсен ăшне çăта-çăта янă. Эпир те чăвашсем авалах вырăссен ăшĕнче пурăнатпăр, вĕсем пире çăтса илни питĕ нумай пулать ĕнтĕ. Тĕнчере пирĕн пек сахаллăн пурăнакан халăхсем эпир анчах мар, питĕ нумай. Çапла пирĕн [...] раççĕ. Мĕншĕн [тесен ...] çынсем пурте пĕр шухăшпа пурăнаççĕ, хăйсен чĕлхине, хăйсен тăван халăхне те пурте питĕ хытă юратса, питĕ хисеплесе ăна ытти ют халăхсене мăшкăллама памаççĕ. Хăйсен халăхĕ ячĕшĕн хытă тăрăшаççĕ вĕсем. Çакăн пек хăй халăхне, хăй чĕлхине хисеплесе хытă тăрăшнине курса ун пек çынсене Турă та пулăшать, вĕсен пурнăçĕсене малалла ярать. Кам хăй чĕлхине юратмасăр унтан йĕрĕнсе тăракансене Турă та юратмĕ, ун пек халăхсем Турă умĕнче те, ытти халăхсем умĕнче те малалла каяймĕç, вĕсем пурăннăçем пĕтсе çĕр çинчен çухалсах пырĕç. Сахал халăхсенчен пĕри чăвашсем терĕмĕр эпир. Вырăс патшалăхĕнче пурăнатпăр. Вырăс патшалăхĕнче, Раççейре, сахалăн халăхсем эпир анчах мар, Раççейре мĕн пурĕ 90 тĕслĕ халăх пурăнать; çак 90 тĕслĕ чĕлхерен чăвашсенчен сахаллăн пурăнакансем те нумай. Вĕсен хушшинчен латышсен, эстонецсен тата финсен йышĕсем пирĕнни пекрехех анчах, çапах вĕсен ячĕсем питĕ паллă, питĕ чаплă, вĕсене Раççейре пурте пĕлеççĕ. Вĕсем пурте вĕреннĕ, вĕсен хăйсен темĕн тĕрлĕ хаçат-журнал, тĕрлĕрен кĕнеке... Çаксене шутласан эпĕ хамăр чăваш халăхĕ çинчен аса илетĕп, мĕншĕн пирĕн чăваш халăхĕ пĕр шухăшлă мар-ши вăл? тетĕп. Ăçта вырăспа хутăш пурăнакан чăвашсем вырăс пуласшăн, тутарпа хутăш пурăнакансем тутара тухасшăн тăрăшаççĕ... Нумайăшĕ вĕреннĕреххисемех тăван чăваш чĕлхипеле çырнă кĕнекесене те, «Хыпар» хаçатне те вулама парсан: «мĕн вăл чăвашла кĕнекене е хаçатне! Эпĕ чăвашла вулама та пĕлместĕп» теççĕ. Çапла каланине эпĕ хамах питĕ нумай илтнĕ. Çак сăмахсем ху чĕлхӳне хурланисемех пулмаççĕ-и вара?! Апла хамăр кĕнеке-хаçатсене «урласан эпир нихçан та хальхи çĕрĕк ятран хăтăлас çук.

Малалла

Турри те пур, шуйттан та пур —

Йĕрки çапла тĕнчен.

Ырри те пур, хаяр та пур —

Епле паллас пĕччен?

Чăн çын та пур, сун та пур —

Ăçтан сиссе картам?

Мухтав та пур, хурлав та пур,

Епле, тăван, чăтам?

Хĕрĕме - Верочкăна

Анне, мĕншĕн-ха эс паман,

Кăшт маларах мана банан.

Вăл холодильникра выртнă,

Хуппи ун хуралсах кайнă.

Банан, банан

Мана паман,

Эп хам ăна курман.

Банан, банан

Хăранăран,

Пытаннă пуль манран.

Банан, банан

Çук пуласран,

Ç‎итересшĕн пулман.

Хăйне çитересшĕн пулман,

Ытла чее-çке ку банан.

Каялла хурас-ха ăна,

Тен, симĕсленĕ ырана.

Банан, банан

Мана паман,

Эп хам ăна курман.

Банан, банан

Хăранăран,

Пытаннă пуль манран.

Банан, банан

Çук пуласран,

Ç‎итересшĕн пулман.

Ç‎ĕр ĕçченне кантарса —

Каç пулать.

Ир те çитет,

Хĕвел тухать çутатса,

Каллех çĕнĕ кун иртет.

Пĕрне-пĕри ăнланса

Пурăннине мĕн çитет?!

Ларас мар-ха кулянса,

Ĕмĕр çав-çавах иртет.

Çĕнĕ çул çитет, кивĕ çул иртет,

Хĕл мучи парне-сарне хатĕрлет.

Васкать инçетрен, ачасем патне,

Çитес, тет, хуласене, ялсене.

Юр кĕрчĕсем урлă ашса çитет,

Çĕр çинчи пур çын та ăна кĕтет.

Кивĕ çул иртет, иртет —

Нуша-тертне хӳтерет.

Çĕнĕ çул çитет, çитет —

Телейне пире кӳрет.

Шап-шурă юр пĕрчи йăлтăртатать,

Илĕртӳллĕн куçа йăмăхтарать.

Сип-симĕс чăрăшĕ капăрланнă,

Тĕрлĕрен тетте ун çине çакнă.

Чăрăш тăрринче çăлтăр çутатать,

Çĕнĕ çул çине çуттине сапать.

Кивĕ çул иртет, иртет —

Нуша-тертне хӳтерет.

Çĕнĕ çул çитет, çитет —

Телейне пире кӳрет.

Тытатăп та манатăп сана,

Анчах мĕнле манмалла-ши сана?

Р. Сарпи

1

Шухă каччăсем улахран киле ирхи кӳлĕм таврăнаççĕ. Хĕр ытамĕнче йĕкĕте ыйхă тутлă пулĕ çав. Тута хăпарса тухиччен чуптуса тул çутăлса килнине сисместĕн те ĕнтĕ. Мăнтарăн яшлăхĕ, тем те тӳстерет.

Хĕвел тухăçра хăйĕн лампине йăлтăр-р çутрĕ. Пĕлĕтпе çĕр пĕрлешнĕ аякри тăрăхра вара çур кăшăла вырнаçнă пĕлĕт хĕп-хĕрлĕ хĕрелчĕ.

Атăл хĕрринчи тăкăрлăкра халăх хĕвĕшме тытăнман-ха. Кунта кăнтăрла та çын сахал çӳрет, ара, çĕнĕ урамра мĕн пурĕ те ик-виç çурт çеç.

Тута хĕрри хура мăкпа витĕннĕ Янаш Паланов такамран шикленнĕн унталла-кунталла тинкерӳллĕн пăхкаларĕ. Унччен те пулмасть, таçтан муртан сикрĕ тухрĕ ума пĕр çамрăк йĕкĕт. Ун çине куç айĕн пăхса йăл-л кулнăн туйăнчĕ. Мĕн-ма пит чĕвен тăрас? Юрату çынпа мĕн виличчен пĕрле пурăнать.

Вăрăпа тытăнасран хăранăнах Янаш йĕри-тавралла шикленсе пăхкалать. Хĕвелĕ те мăшкăллать ахăр, унсăрăн пĕлĕт татăкĕсем хушшипе ăна тинкермĕччĕ. Вăл те кулать, те юнать?

Малалла

Хĕвел анать. Карри хура сĕм каçăн,

Тӳпе тулли çап-çутă çăлтăрсем.

Хăш çăлтăрĕ сан килӳ-ши, аннеçĕм,

Ăçтан яран мана эс саламсем.

Пĕлетĕп: эс савса мана пăхатăн,

Чи йывăр чух паратăн вăй-хăват.

Мана валли ыр сăмахсем тупатăн,

Упрантăр тетĕн таврара ыр ят.

Аннеçĕм, эсĕ асăмрах пурнатăн,

Ман юррăмра яту та сан сăну.

Эс пурăнма та ĕçлеме паратăн

Кашни кунах çĕн вăй-хавхалану.

Сан çăлтăру, аннеçĕм, ялан çиçĕ

Мана сĕм тĕттĕмре те çутатса.

Çак юррăм ман, инçе пулсан та, çитĕ,

Аннеçĕм, сан патна çунат хушса.

24.11.06.

Пирĕн ялта чи малтан,

Паллах, пулнă Малтикас.

Кайран вара — Хăрахкас.

Хăрахкас пулсан пĕр кас

Вара шăтнă Çĕнĕкас.

Унтан ӳснĕ Çӳлтикас.

Ял хĕрринче — Тимĕрçлаç,

Вăл туптанă Тимĕрçкас.

Ăçтан тухнă Тислĕккас

Каламасăрах юлас.

Иртнине ан шелле —

Вăл сана хĕрхенмерĕ.

Кĕтнĕ чух эс хĕлле

Кĕркунне час пĕтмерĕ.

Эсĕ çутă ыйтсан

Тĕксĕм кун хуçаланчĕ.

Ĕмĕтсем çухалсан

Яш чуну тăвăрланчĕ.

Ĕнерхи кун йĕрне

Асăнмалăх упратăн,

Ас илсе иртнине

Пĕрмаях кулянатăн.

Ирĕк пар чĕрӳне!

Эс ăна пĕтеретĕн.

Паянхи телейне

Хăв сисмесĕр вĕçертĕн...

Çеçпĕл тесен...

Çӳлти ката¹ тӳпемĕнчен

Тем анлăш уçăлать инçет.

Пăхса тăратăн нумайччен

Виç йӳплĕ каврăç айĕнчен.

Кăнтăр енче Канаш тăпри

Улăп чукмарĕ пек ларать.

Паян çанталăк тăрă пит,

Вăл çеç шур сĕрĕм кăларать.

Унтах Ухман та Шăхасан,

Унтах Атлаш та Энтрияль.

Яш-кĕрĕм чух тахçан-тахçан

Пăрле тухаттăмăр вăййа.

Шĕкĕр вăрманĕ хĕрринче

Касаккассин кĕске урамĕ.

Унта Куçма Мишши çуралнă

Пăлхавлă ĕмĕр çитиччен.

Ик класлă вулăс шкулĕнче

Çеçпĕл хĕлхемĕ çулăмланнă.

Хресченĕн терт-нуши çинчен

Вăл уççăн çырнă, сăвăланă.

Кавал енчен Чикме таран

Чăваш чĕлхи чĕрĕлессе

Поэт ĕненнĕ ачаран,

Пуç хунă уншăн кĕрешсе.

Шăхасанта та Çеçпĕлте,

Шупашкарта та Теччĕре.

Çеçпĕл çуралнă эрнере

Культура форумĕ кĕрлет.

Çĕн сăвăçсем, çĕн юрăçсем

Поэзи уявне килеççĕ.

Малалла