Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

«Çĕр çинче тĕрлĕрен кĕнчеле», — тенĕ ваттисем. Ку ĕç çинчен мана кукамай каласа панăччĕ. Те чăн пулнă, те çук, анчах та çак ĕçе эпĕ мĕн ачаран ĕмĕрлĕхе астуса юлнă.

Ман ват кукамай ачалăхĕ вăхăтĕнче, чăваш халăхĕ, хăй уйрăм тĕнне ĕненсе пурăннă. Вĕсем Çӳлти Турă, Киремет, Хĕрт-сурт, Ийĕ, Вĕри çĕлен турăсене пуç çапнă. Çак турăсен кашнин хăйĕн ĕçĕ: пĕри — çумăр çутарать, тепри — аçа çаптарать, виççĕмĕшĕ вара — кил-çурта усалсенчен е пушартан, тĕрлĕ инкек-синкекрен хӳтĕлет. Çынсем вара турăсене юрас тесе тем те тунă: ялан вĕсен ячĕсене ассăннă, тĕрлĕ выльăх пусса чӳкленĕ. Чӳк тумалли выранĕ кашни вулăсрах пулнă. Кукамай ялĕнче те Киремет çырми, текен вырăн пур. Ку çырма питĕ тарăн, ун икĕ айккипе нимĕн те ӳсмен: пĕр чечек те, пĕр курăк та. Çырма варринче вара, пĕр пысăк вата хурама ларнă. Ку йывăç тем сарлакăш, питĕ çӳллĕ тата патмар пулнă. Тĕлĕнтермĕшĕ çакăнта — хураман çĕр çумĕнчен пуçласа пĕр виç тăват чикĕ тăршшĕ пĕр турат та пулман, çӳлелли турачĕсем вара, темле армак-чармак, пит кукăр-макăр. Çак Киремет çырминче ĕлĕк чӳк ирттернĕ. Ват кукамайăн ашшĕпе-амăшĕ картиш тулли выльăх-чĕрлĕх усранă. Тата унăн ашшĕ ял старăсти пулнă пирки, кашни чӳке тенĕ пекех, вĕсен çемьйи выльăх пуснă. Уншăн вĕсен çемйинчен кӳтӳ ачисен шалăвне пуçтарман.

Малалла

— Юр вĕçет. Шурă юр. Шур тăман.

Çавăрса, тустарса çил вĕрет.

Чун-савниçĕм, епле пурăнан,

Асăнатни тусна инçетре?

— Асăнатăп сана эп куллен —

Ĕçре чух е киле таврăнсан.

Ман пирки, тусăм, ан иккĕлен,

Уйăраймĕ пире шур тăман.

Санпа ман хушăра — çухрăмсем,

Тухса пулмĕ утса вĕсене.

Анчах хĕмлĕ вĕри туйăмсем

Манма памĕç пире пĕр-пĕрне.

— Тăманпа йĕпе юр, сивĕ юр

Хупăрлать пулсан та тĕнчене,

Пурпĕрех чĕрере шанчăк пур.

Ăшăтать вăл юратнă чухне.

— Вĕртĕрех алхасса шур тăман,

Çавăрттартăр çил-тăвăл урса!

Вут пек ăшă, хĕрӳ туйăма

Сӳнтереймĕ вăл, çын юратсан.

Çулла элес-мелес тусан

Çул çийĕнче тăрать.

Автобуспа çула тухсан,

Пиçсе çунан вара.

Пит пăчă, шăрăх салонра —

Ларатăн тарласа.

Пуçа чиксен çеç кантăкран,

Яратăн сывласа.

Ларса пыратăп Энтрипе.

Вăл — кӳршĕ ял каччи.

Темме аптранă чĕрипе

Çак çын. Ват пек ун чир.

Энтрийĕн куçĕ, хĕсĕнсе,

Пăхать чӳречерен:

Вăрах мар иккĕнччĕ вĕсем,

Халь юлчĕ вăл пĕччен.

Уй-шухăшсем ун пуçĕнче

Памаççĕ лăпланма.

Пĕр ăслă уй: «Хуйхăриччен, —

Калать, — хăвна ан ман!

Темех пулмарĕ-çке санпа:

Каларĕ хĕр уйне.

Текех çӳреймĕн суранпа,

Кулса ил хăш чухне.

Нина сана юратманни —

Тем мар вăл. Теприне,

Часах тупса хитре савни,

Йăпанăн каçхине».

Анчах ку шухăша тепри

Хăваласа ярать:

Хитре савни кирлех марри

Пуçа ыраттарать.

«Нина, Нина, епле, Нина,

Килсе тухать капла?

Кӳрентермен-ши эп сана,

Малалла

Хи! Хĕвел çунса вăранчĕ — тарчĕ,

Ешĕл улăх çийĕн вăл кустарчĕ,

Чăмрĕ кăвакарнă тӳпене!

...Кĕçĕн çын çăвать çавра питне.

Кайăксем çунат çапса юрлаççĕ,

Чечексем именчĕк çурăлаççĕ,

Этемсем сиреççĕ тĕлĕкне!..

Кĕçĕн çын йĕрлет хăй ĕмĕтне.

Ĕмĕчĕ кĕçех çитессĕн акă,

Куçкĕрет пулать пек шурă акăш,

Ярăнать пек пĕлĕт хушшинче!

...Кĕçĕн çын кулать, кулать тĕнче.

Кайăксем хурт-кăпшанкă сăхаççĕ,

Чечексем пыл шывĕпе тулаççĕ,

Этемсем — пуласлăх ниминче...

Кĕçĕн çын ав кантăк умĕнче.

Мĕн кулать? Мĕн-ма çапла вал, чăпăрт.

Хăй сăнне хăй чуп тăвасшăн йăпăрт!

Чуп тăвасшăн ĕнерхи хĕре?

...Хи! Хĕвел савать, савать чĕре!

Кăвак хуппи... Ăнкарайми илем-мĕн,

Хĕл варринчех çиçет кăвак хĕлхеммĕн.

Йăл! çакăнать те йывăç туратне,

Куратăн çут çанталăк хăватне.

Пăшăлтататăн эсĕ, тем каласшăн,

Кăвак хуппи! Ăшу вăркать ачашшăн.

Çапла пулать вăл сăвă çырнă май;

Пур шухăшу ансат, сăмах — нумай.

Васкан вара, чун тухасла ыратăн,

Сăмах нумай, чăн сăмахна шыратăн.

Çыратăн — каласси чĕлхе çинче,

Хăй евĕрлĕ кашни, хитре ĕнчех.

...Кăвак хуппи! Каллех пăшăлтататăн,

Каллех васкавлăн йĕркене тăсатăн.

Чуна уçать ăнкарайми илем —

Ак хупăнать... сӳнет... Ăнлан, этем.

Анюкпа Лисук ансăр сукмакпа пĕр-пĕрне така путеккисем пек тĕккелесе ял хапхи патне çитрĕç. Вĕсем паян ирех Улăп çырми текен вырăна хурăн çырли татма кайнă. Хĕр ачасем, ывăннине пĕлмесĕр, çырла сутма хатĕрленĕ пураксене йăтрĕç те ял хапхи умне тухса тăчĕç.

Ку хапхана Лисук «тӳлевсĕр лавкка» тет. Ара, кунта вĕсем мĕн кана çисе курмаççĕ: перемĕк, çуху, чăкăт, канихвет тата ытти тутлă апат çимĕç. Ачасем ял хапхинчен Çĕрпӳ пасарне каякан лавсене уçа кăларса яраççĕ. Ырă çынсем вĕсене пасартан килнĕ чух кучченеçсемпе хăналаса хăварççĕ. Паян вара, Анюкпа Лисук хăйсем те пасара çитсе килесшĕн. Çĕр çырлисене сутса перемĕк е канихвет туянсан аванччĕ, текен шухăшсемпе хĕр ачасем пĕр лава чарчĕç.

— Атя, хĕр пĕрчисем, уçăр хапхуна!

— Уçма уçăпăр-ха та, пĕр ыйту пурччĕ. Эсир пĕччен, тен пире те лартса кайăр?

— Атьăр, атьăр!

Хĕр ачасем хапхана уçрĕç те лав хапхаран тухса ĕлкĕрчĕ кăна, вĕсем йапăр-япăр лав çине сиксе те ларчĕç. Пасара каякан ытти лавсемпе танлаштарсан, ку лав пушах. Икĕ михĕ çеç тиенĕ. Ларма кивĕ тăлăп сарнă. Хĕр ачасем пĕр-пĕрин çине пăхса илчĕç, пичĕсем çинче савăнăç кулли.

Малалла

Кĕмĕл, сарă, кĕрен тĕссемпе

Атăл шывĕ вылярĕ каç кӳлĕм

Киленетĕп кăтра хумсемпе:

Вĕсен çепĕç ташши илĕртӳллĕ!

Шăрăх кун ак вĕçленчĕ тинех:

Сар хĕвел те хула хыçне анчĕ,

Каçхи сĕм ӳкнĕ Атăл çине

Шупашкар çутисем сапаланчĕç.

Лăпкăн-лăпкан шыва сăрхăнса

Парнелерĕç вĕсем çут асамлăх

Çак черчен илеме сăнаса

Эп хыватăп сăвва асăнмалăх...

Асамлăх кӳрекен поэзи!

Ман çăлăнăç карапĕ эсĕ,

Шăпа тинĕсĕнче канмасăр

Ишетĕн хумсене пăхмасăр.

Сан тĕллевӳ те пысăк питĕ:

Çитес çĕре эс пурпĕр çитĕн.

Сана хăватлăх параканĕ —

Умри хавхалану çыранĕ.

Поэзи! Çăлăнăç карапĕ,

Санпа кăна телейлĕ эпĕ.

Калатăп пытармасăр: сансăр

Ман пурнăç юхăмĕ те ансăр...

Юрату ан ил эс укçалла,

Сан чунна питех ку ăшăтаймĕ.

Ӳтне сутнă чиперкке çапла

Туйăмпа, хĕрӳллĕн ыталаймĕ.

Эрехпе ан парăнтар хĕре.

Ӳсĕр хĕр вăл шаннă çеçпĕл мар-и?

Чуптусан та пулмĕ пурпĕрех

Чунĕнче ун юрату кăварĕ.

Пикене хăш чух эс, хăратса,

Выльăхла, вăйпа илме пултарăн.

Сан çине, шанатăп, юратса

Нихăçан пăхаймĕ çак хĕрарăм.

Çĕрлехи сив уйăх таврана

Шевлине сапсан та ăшăтаймĕ.

Сар хĕр патăр туйăмне сана!

Çук! Хĕлхемсĕр юрату пулаймĕ!

Çут хĕвел пек пăхтăр сан çине

Яланах савнийӳ юратуллăн!

Парнелетĕр чăн-чăн туйăмне

Сана çеç! Вара телейлĕ пулăн.

Шăпам, манăн шăпа!

Вăл мана тĕлпулу парнелерĕ,

Паллашмашкăн санпа

Çав каçпа ăнсăртран вăл пиллерĕ.

Хушса юрламалли:

Мĕншĕн пит кĕске

Пулчĕ-ши çав каç?

Мĕншĕн васкаса-ши

Сӳнчĕç çăлтăрсем?

Кам çине халь сан

Куçусем пăхаç,

Кама чуп тăваççĕ

Çепĕç тутусем?

Чунăма вăратса,

Чĕре витĕр çав каç эсĕ тухрăн.

Куллупа çутатса,

Тĕттĕмре ман енне сукмак тупрăн.

Тапать хыттăн чĕрем,

Вĕлкĕшет кăкăрта сӳнми çулăм.

Ах, хăçан-ши тепре

Хирĕç пулĕ санпа манăн çулăм?