Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕр вăрăм урамлă чăваш ялĕ çумĕпе Чăнлă шывĕ юхса выртать, тăп-туллиех шывĕ çырана çапса тăрать. Шыв хĕрринче çил арманĕ те, шыв арманĕ те пур. Çил арманĕ çиллĕ кунсенче авăртать, шыв арманĕ вара кулленех çу пуçлансан мĕн шыв типичченех тырă авăртать. Пĕри ял халăхĕ валли ĕçлет, тепри вара колхоз выльăхĕсем валли. Арман авăртма çӳрекенсем валли кĕрсе ларма пĕчĕк пӳрт пур.

Çак пӳрт çумĕнче çуралнăччĕ ĕнтĕ пирвайхи юрату Вальăпа Женьăн. Валя армантан инçе пурăнмасть те — шыв хĕррине япаласем чӳхеме аннăччĕ. Вăл вунултă çулхи хĕрача, кӳршĕ ялти шкула çӳрет. Çуллахи каникулта колхоз пахчинче, хирĕнче çамрăксемпе пĕрле вăй хурать. Паян вара, хирти ĕçсене вĕçлесен, пахчана шыв шăварма аниччен, япаласем çăвас терĕ. Çуса пĕтерчĕ те Чăнлă шыв хĕрне чӳхеме анчĕ. Курчĕ-ха вăл çыран леш енче вăлтапа пулă тытса ларакана. «Тен, кӳршĕ ял çынни пуль-ха», — тесе пит сăнаса пăхмарĕ. Çыннине паллама май та çук — пысăк шлепкепе хура куçлăх тăхăннăскер, Пулăçă кунта ларчĕ-ларчĕ те тăрса кайрĕ, çухалчĕ. Валя вара çара урисемпе шыва кĕрсе тăрсах кĕпе-тумтирсене чӳхерĕ. Чӳхесе пĕтерсен кĕпе-тумтирĕсене пуçтарса хучĕ те саланса шыва кĕрсе кайрĕ, пулă пек ишсе çӳрерĕ.

Малалла

Хыçа юлать Çӳçел аялĕ,

Ярăнтарать Мăн-ту чуччу.

Салам сана, Мăн Явăш ялĕ,

Эпĕ таврăнатăп. Сан ачу.

Шăпам

(Усал-и вăл е ырă —

Ăна, тăванăм, хурлас мар.)

Таçта çитерчĕ те,

Çак вырăн,

Мана çуратнă çак путмар,

Пур ыйтăва та хăй пĕртен-пĕр

Татса пама пĕлет меслет.

Асран кайми аннеçĕм евĕр

Чĕнсе илет те тĕрĕслет.

Килсе çитсен,

(Курма кăна-ши?)

Çулра ĕшеннĕ, çуранах.

Сиплет вара ял-йыш канашĕ

Шалти, тулти пур сурана.

Кирлех пулсан — ятлать, чăтса тăр —

Çан-çурăмран тухать сив тар.

Сиппе килет çав, эс пĕр тапхăр

Каллех çын шутлă та патвар.

Инкек-асап, мана ан явăç.

Ял-йышăм, тарават ку чух.

Салам сана, асри Мăн Явăш,

Эп таврăнатăп, сан ачу!

Сиввĕн-сиввен çил вĕрет,

Çырма шыва сивĕтнĕ;

Лапка-лапка юр çăвать,

Лап-лап çĕре шуратнă;

Сиввĕн-сиввĕн çил вĕрни,

Лапка-лапка юр çăвни

Çынсен чунне таптарать,

Хĕлле çине пăхтарать.

Унта —

лупас тăрринче —

Икĕ арçын тăраççĕ,

Виççĕн лупас айĕнче

Улăм йăтса параççĕ:

Çынсем,

хĕле астуса,

Хытă-хытă васкаса,

Лупас çине витеççĕ,

Хĕл сиввине кĕтеççĕ.

Унта лаща кӳлнĕ те,

Лава тирĕс хунă та

Пӳрчĕ умне тăкаççĕ:

Хĕле ăшă тăваççĕ.

Тумхах картиш варрине

Прахнă ыраш улăмне;

Мĕскĕн

выльăх-чĕрлĕхсем,

Ĕнесемпе сурăхсем

Чашлаттарса çиеççĕ:

Кусем хĕле сисмеççĕ.

Пӳртне çĕвĕç килнĕ те,

Сурăх тирне илнĕ те

Кĕрĕк тума тытăннă,

Хăй юрлама пуçланă.

Хуçи арăм тухрĕ те,

Витре илсе килчĕ те,

Ăна пусса ячĕ те,

Чăмпăрт!

Малалла

Пĕр çавăрса илсе пĕр юрлăттăм —

Ăшăмра мĕн пуррине калăттăм,

Ăшра мĕн пуррине каласассăн

Пĕр хурланса чунăм пĕр чарăнмĕ...

Ай-хай кăна чунăм, пĕр чунăмçăм!

Санăн сăвву вăрăмах пулминччĕ,

Санăн сăвву вăрăмах пулмасан та

Ăшăмра мĕн пуррине калинччĕ;

Ăшра мĕн пуррине каласассăн

Эсĕ, чунăм, пророк пек пулăттăн;

Вара эсĕ пророк пек пулсассăн

Санăн чĕлхӳ вут пекех çунĕччĕ.

Çапла эсĕ тĕрĕс сăмахупа

Этем ирсĕрлĕхне кăтартăттăн;

Этем ирсĕрлĕхне кăтартсассăн

Сан çине этем хурт пек сырăнĕ...

Ай-хай кăна, чунăм, пĕр чунăмçăм!

Куллен-кунах хĕнпе хуйхăратăн;

Епле-епле сăвă эс юрлăн-ши?

Епле сăвăпа хăвна пусарăн?!.

Пĕр çавăрса илсе юрлăттăм,

Ăшăмра мĕн пуррине калăттăм;

Ăшăмра мĕн пуррине каласассăн

Пĕр хурланĕ чунăм, пĕр ĕсĕклĕ...

Атте пахчи хорлханлăх та,

Хорлханлăх.

Хорлхан виттĕр отма çол,

Пахчи орлă отма çол.

Отма çолпа пынă чох та,

Эп пынă чох

Хорлхан сапаки çапăнчĕ,

Çампа хорлăхлă полн(ă) эпĕр.

Аннен те пахчи полтранлăх;

Полтран та виттĕр отма çол.

Отма çолпа отнă чох

Полтран çулçи çапăнчĕ,

Çампа лотра полн(ă) эпĕр.

Пиччен те пахчи çĕмĕртлĕх;

Çĕмĕртлĕх виттĕр отма çол.

Отма çолпа отнă чох

Çĕмĕрт те çулçи çапăнчĕ,

Çампа хора полн(ă) эпĕр.

Инке те пахчи кĕпçелĕх,

Кĕпçе виттĕр отма çол.

Отма çолпа отнă чох

Кĕпçе çулçи çапăнчĕ,

Çампа шатра полн(ă) эпĕр.

Санюк умĕнче икĕ сăнӳкерчĕкĕ. Пĕрне тытать те вăл чылайччен шухăша кайса ларать. «Ман шăпамçăм, тен, сан аллунта?» — чунтан тĕмсĕлсе ыйтать Санюк ӳкерчĕкри каччăран. Каччи чĕнмест, йăл та кулмасть, çаврака пысăк куçĕсемпе сивĕреххĕн кăна пăхать. Çук, çăмăлттай йĕкĕт мар вăл, Мурсук Петĕрĕ. Шоферта ĕçлет, грузовикпа кĕрлеттерсе çӳрет. Машини унăн яланах юсавлă, таса. Петĕрĕн сăнĕ те пĕр вĕçĕм колхоз правленийĕ умĕнчи Хисеп хăми çинче. Çапла, Петĕр — пур ĕçе те тĕплĕ тума юратакан çын. Анчах мĕнле юлташ пулĕ-ши вăл пурнăçра? Эх, этем чунне кĕрсе курсанччĕ!..

Хĕр шухăша каять. Унăн ахаль те тĕксĕмрех сăнĕ тата ытларах тĕксĕмленет. Хăмăр куçĕсем те тарăнланаççĕ. Санюк тепĕр сăнӳкерчĕкне тытать. Ку вăл — Эриван Микулайĕ. Гимнастеркăпа, салтак пакунĕпе, çара пуçăн. Кăмăллă кулкаласа ларать хăй. Тăрăхларах куçĕсем кăшт хĕсĕннĕ, питçăмартийĕсем икĕ енчен путса кĕнĕ. Хĕрĕнни пек. Çак сăнӳкерчĕкне Микулай салтакранах ярса панăччĕ. Халь ĕнтĕ хăй те таврăнчĕ. Механикра ĕçлет, колхозри мĕнпур машинăсемпе электромоторсене пăхса тăрать. Шӳтлеме юратать пулсан та, ĕçре хăйне йĕркеллĕ тытать. Санюка урамра-мĕнре тĕл пулсан, яланах такмакласа саламлать:

Малалла

Каçхи хирте кăвайт çунатчĕ,

Вĕри çил варкăшĕ çинче.

Вĕçсе тарас пек хĕм çуначĕ

Вылятчĕ сĕмлĕх тĕпĕнче.

Кун каçипе ĕçленĕ хыççăн

Ĕмĕтленсе выртма аван.

Çут çăлтăрсем эс ывçăн-ывçăн —

Кама валли-ши? — пуçтаран.

Вут ăшшинче типет çанçурăм.

Этемшĕн ĕç килет сиппе.

Паян эс утнă çитмĕл çухрăм

Телей сухийĕн кассипе.

Сан ырлăхна камах халь вăрлĕ?

Ялйыш тар тăкнă вăхăтра

Ахаль лармарăн, акрăн вăрлăх.

Çĕн кун шăтать çав вăрлăхран.

Хĕвел пек кунĕ пултăр сарă.

Нихçан ан пĕлтĕр иксĕлме.

Хăр пĕлĕтсен хура пасарĕ

Ăна ан суттăр тĕттĕме.

Кунпа çĕре тăвасшăн уйрăм

Çутатчĕ вут каç тĕпĕнче.

Малтанхи хут ун чух эс туйрăн:

Аван-çке пурнăç çĕр çинче!

Кăтра, ем-ешĕл калчаран

Хăпарчĕ хăмăлĕ ырашăн.

Тăван уйра эп ачаран

Тар тăкнă çăкăрлă ыраншăн.

Ку вырăнта эп акнă сĕлĕ,

Лере ӳстернĕ хуратул.

Кунта малтанхи хут пит селĕм

Хунав кăларчĕ юрату.

Çак туйăма эп сивĕтмен.

Ан тив, кăштах халь эпĕ ватă —

Кĕлте çыххи пек çивĕте

Паян та асăмра яватăп.

Сап-сар пуса пек пĕвĕ тăтăр

Ялан ман куçăм умĕнче.

Пăрçа чечекĕ пек шур тутăр

Вăл вĕлкĕштĕр ман çул çинче.

Ăçта çитсен те, каçăн-ирĕн

Куратăп вир те хуратул.

Салам сана, тăван уй-хирĕм,

Салам, пĕрремĕш юрату.

Куллен-кунах эп тĕлĕнсе

Аннем çинчен шухăшлатăп...

Çӳретĕп хам упаленсе,

Аннем сăнне эп куратăп:

Хăйĕн ырă куçĕсемпе

Йăл-йăл ман çине пăхатчĕ;

Чирпе-чĕрпе асаплансан

Маншăн ăйхине тататчĕ,

Çĕрĕн-çĕрĕн, куç хупмасăр

Маншăн куççульли тăкатчĕ;

Маншăн çапла хуйхăрнă чух

Чавса çине таянатчĕ,

Пит-куçĕпе салхуланса

Чавса çинче тĕлĕретчĕ...

Эпĕ, чирлĕ ăйха кайса,

Аннем ларнине кураттăм:

Аннем кайнă сарăхайса,

Пичĕ-куçĕсем — шурă тăм...

Аннем çине эп пăхсассăн

Куççуль çумăр пек юхатчĕ;

Эп куççуле кăтартас маршăн

Ӳпне выртаттăм — йĕреттĕм...

Çапла асапсем иртсессĕн

Чĕрĕлес кунăм çитетчĕ...

Шăнтакан хĕлле иртсессĕн

Ăшăпа çĕршыв чĕрĕлет;

Манăн чир-чĕрсем иртсессĕн

Аннен салхăвĕ пĕтетчĕ.

Ăна çутă сăн кĕретчĕ:

Тата кăмăллăн курнатчĕ, —

Ĕлĕкхинчен те ытларах

Мана юратса саватчĕ...

Эсĕ, манăн савнă аннем,

Ĕмĕрех асран каяс çук.

Чĕкеç чĕппине савнă пек

Эсĕ те пире саваттăн;

Малалла

Мана чĕнчĕç тусăмсем чунпа савса,

Эпĕ юратса килтĕм ыр сунса.

Эпĕ сире курсан, ыр тусăмсем,

Манăн чĕре тулчĕ савăнăçпа.

Çак тусăмсем умне пĕр тăрсассăн

Юрламасăр чунăм чăтаймĕ;

Çак тусăмсем умне пĕр тăрсассăн

Куççуль тăкăнмасăр пулаймĕ.

Мĕн парам-ши сире, ыр тусăмсем?

Манăн ылтăн-кĕмĕл укçа çук,

Аслă хирте тĕмре çичĕ хăва,

Çивчĕ çил вĕсене уйăрас çук, —

Çак тусăмсемпе ман пĕрех чĕре,

Çичĕ тăшман пире уйăрас çук.