Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Арçури

Хам çамрăк чух эпĕ час-часах сунара (ухатана) çӳреттĕм. Вăрмăнĕ ун чух пирĕн питĕ пысăкчĕ: ялтан çур çухрăм каятăн та, сĕм вăрман пуçланать. Ун урлă каçма 60 çухрăм ытла — Пăрачкав патне çитичченех каять вăл. Тăршшĕ темиçе çĕр çухрăм та пулĕ — эпĕ ăна пĕлместĕп...

Пĕррехине, хура кĕркунне, мана инçетри вăрмантах сĕм тĕттĕм кăç пусса лартрĕ. Пĕчченскер, тĕттĕм вăрманта çĕр выртма çӳçентĕм. Ял енне хура вăрманти кукăр-макăр çинçе сукмакпалах васкаса утатăп. Тĕттĕм пирки куç курмасть те, лакăм-тĕкĕмсенче такăнкалатăн, хăш-пĕр çĕрте сукмакран аташса кайнисем те пулаççĕ.

Утатăп васкаса ансăр сукмакпа. Сасартăк таçта, питĕ инçе, хам хыçăмра вăрăммăн кăшкăрса янратнă сасă илтĕнчĕ. «Эх, шеремет! Такам сунарçи манран та хыçаларах юлнă иккен», — терĕм те эпĕ çакна паттăрлатас тесе ăна хирĕç хам та хыттăн кăшкăртăм... Эх, унччен те пулмарĕ, çав кăшкăрни ман паталла хăвăрт çывхарса-çывхарса пычĕ. Эпĕ шăпăрт пултăм. Ку çын мар иккен, арçури пулчĕ пулас тесе çӳç-пуçăм виреле тăрса кайрĕ. Хай арçури мана хуса çитрĕ: вăл пĕрре ман хыçра, тепре ман умра ӳхĕрешсе кăшкăрать. Хам та илтетĕп: таврара хăрăк йывăçсене шăтăрт-шатăрт хуçса, туратсене ватса çак арçури пĕрре ман умалла, тепре хыçалалла иртсе каять, ух! та ух!.. ух! та у-ху-хух! тесе кăшкăрать. Каярахпа вĕсем иккĕн пулчĕç. Иккĕрен пĕри — умран, тепри хыçран кăшкăрса пыраççĕ. Хам турра кĕл тăватăп, текех турă ятне асăнатăп, — анчах та ахалех! Вĕсем пур пĕр манран юлмаççĕ, турăран та хăрамаççĕ. Хăранипе тата васкаса утнипе хамăн пит-куçран шапăртатса тар юхать, пит-куçа текех çĕлĕкпе шăла-шăла пыратăп. Çан-çурăм та тарласа лăчах шыва ӳкрĕ. Аран уя тухрăм та, арçурисем кăшкăрашса каялла сĕм вăрман ăшнелле кĕрсе кайрĕç. Чылай утсан Йĕкĕс шывĕ хĕррине çитсе канма лартăм... Ларатăп канса. Çак самантра хыçал енчен такам хашăлтатса, тур çырлах! çырлах турă! тесе пыни илтĕнчĕ. Чĕнтĕм те хайхине — ку хамăр ялсемех, тепĕр сунарçă — Каскăн Йăванĕ пулнă иккен...

Малалла

Ма эп сана курман хальччен?

Курсан та сан çине пăхман.

Сана пĕлсен те çак кунччен

Эс хитрине асăрхаман.

Эп суккăр пулнă-ши элле?

Куçсемпе мар, паллах, чунпа.

Çӳренине çумрах телей

Сисмен пуль эпĕ çавăнпа.

Ĕнер, ак, куртăм та сана

Яланхилле эп урамра,

Эс йăл кулса илни мана

Çĕклерĕ çулăм чунăмра.

Ăнланаймарăм ма иккен

Çак çулăм илчĕ пĕçертсе

Мана çав самантра. Каçчен

Вара çӳрерĕм тĕлĕнсе.

Ăнлантăм пулнине эс кам,

Чунпа илемлĕ пулнине.

Ăшра калать мана такам

Мана эс чăн-чăн кирлине.

Ĕмĕтленсе эп çавăнпа

Паян çӳретĕп мĕн иртен.

Ман тулчĕ чун савăнăçпа.

Шухăшсем те — пĕр сан çинчен.

Шур çĕр çине хăяккăн

Ӳкет юр чалăшса.

Питрен çапать çил-аскăн

Çиллессĕн, тавлашса.

Вăл шăхăрать çиленнĕн

Мана хăлхасенчен.

Хĕрелнĕ, кĕренленнĕ

Ман питĕм ик енчен.

Вĕрет çил чарăнмасăр,

Тĕкет вăл кăкăртан.

Утаймăн ăнтăлмасăр

Çил вăйлăн çапнăран.

Анчах та эп пăхатăп

Мала, куçа хĕссе.

Çитес çĕре васкатăп

Сана курас тесе.

Çак вырăн — санăн ялă!

Унта эс пурăнан.

Мана кĕтни эс паллă:

Çил витĕр курăнан.

Хĕрӳ юрату чирĕ

Канма памасть мана:

Утатăп çиле хирĕç

Çавна пула ялна.

Сарăлса вăйланчĕ ман çунатăм.

Ма тесен, мана эс юрататăн!

Эп сана каларăм: «Пул ман арăм!»

«Санăн эп», — тесе эс хуравларăн.

Алла-аллăн, харăссăн утатпăр.

Кашни утăмрах чуптăвашатпăр.

Çепĕç тутусем кулса чĕтреççĕ,

Тапать хăвăрт кăкăрта чĕреçĕм.

Çăлтăр евĕр йăлкăшать сан куçă:

«Паянран ман чунăм саншăн уçă!»

Юратса сана эп ыталатăп.

«Манăн эсĕ!» — савăнса калатăп.

Темшĕн пит тĕтреллĕн ăнланатăп:

«Çак эпех-ши халĕ авланатăп?»

Анчах та çакна аван пĕлетĕп —

Эп сана чăнах качча илетĕп.

И.Я. Яковлев çуралнă куна асăнса

Тĕп асатте сăпки ман ялăм,

Кунта пуçлать тапма чĕри.

Мĕн ачаран, тĕреклĕ халлăн

Çĕре таптанă ун ури.

Çурла тытса тыр-пул та вырнă,

Сăнанă халăх пурнăçне.

Çăпатине те хуçнă, сырнă,

Анчах, çухатнă канăçне.

Чунне кăшланă тĕрĕсмарлăх,

Пĕрин — пурри, теприн — çукки.

Çынра юратнă пархатарлăх,

Кĕçех вăл çакнă шкул сумки.

Ачаранах темскер чухланă,

Тем кĕтнĕ тĕттĕм кĕтесре.

Мала утма сукмак шыранă,

Пĕр вĕçсĕр ишнĕн тинĕсре.

Çав тинĕсре Йăван, тен, курнă

Маякăн çутă пăнчине.

Кĕç тытăнать шыравлă пурнăç,

Çул чĕннĕ Кушкă ачине.

Халь янăрать тăван чĕлхеçĕм,

Вăл — пирĕн пурлăх та телей.

Тавах сана, Мăн Асаттеçĕм, —

Чăваш титанĕ, Прометей.

Ĕлĕкрех, туя-мĕне кайсан, Йăлай Йăкăначĕ: «Вăлтă хулли — пĕвĕм пур, авкаланать, хуçкаланать, туй илемне вăл кӳрет», — тесе юрлатчĕ хăй куçĕнчен пĕтĕм халăха пăхтарса. Анчах, чылай авланнă хыççăн, Йăлай Йăкăначĕн пĕйвĕ авкалăнми пулчĕ, ĕлĕк туй илемне кӳнĕскер, колхоз илемне яракан пулса кайрĕ.

Колхоз йышĕ ывăна пĕлмесĕр тырă вырать. Йăлай Йăкăначĕ ĕнтĕркесе çӳрет. Кĕлте кутне тăрсан та, уй куçласа тăрать, кĕлтине çыхнă чухне те тем çинчен шухăшласа вăхăта ирттерет. Кăштах ĕçлесен, выртса канса илет. Тем амак пулнă?

Арăмĕ ăна:

— Мĕн ӳрĕк-сӳрĕк ĕçлетĕн? Çынсем тар юхтарса ĕçлеççĕ. Эсĕ пур —пĕççӳне тăратса выртатăн! — тесе вăрçать.

— Чирлерĕм, — тет Йăкăначĕ, ĕнсине хыçса.

— Мĕнле чирпе? — ыйтаççĕ колхозниксем.

— Рак чирĕпе, — тет Йăкăначĕ, ним шухăшласа тăмасăр. — Хырăма рак кĕрсе кайнă. Ой, ыратать! Чĕрем шартах татăлса кайрĕ пулмалла. Ой!.. — çĕленле авкаланнă пек пулать, пичĕ çине асап йĕрĕсем кăларать.

— Йытă çитĕрех! Йăкăнатăн чĕри сылтăм енне куçса ларнă. Сылтăм енчен тытса кăтартать, — тесе кулаççе колхозниксем.

— Апла пулсан, чĕре мар, хăмпу ыратать пулĕ.

Малалла

Пирĕн ялăн хĕрĕсен,

Ах, илемлĕ урисем!

Питĕ хӳхĕм уттисем,

Хĕм сапаççĕ тутисем.

Сар кăлкан пек çӳçĕсем,

Çăлкуç, тейĕн, куçĕсем.

Йăлкăшса кула-кула,

Хумхатаççĕ кăмăла.

Ташлама тухсан, вĕсен

Пиç хăва пек пĕвĕсем

Авăнаççĕ илĕртсе —

Юн та кайĕ вĕресе.

Юрлама тесен вара,

Çук, тупаймăн таврара

Вĕсенчен ирттернине —

Çепĕçрех юрланине.

Çавăнпа та каччăсен

Йăл! çиçеççĕ пичĕсем.

Курсанах çак хĕрсене —

Пуринчен хитрисене.

Аттене, Яковлев Александр Яковлевича, асăнса 35 çулта сăвă çырма пуçăннă хĕрӳнтен

Çук... Итлеймерĕн сăввăма пĕртте.

Тен, эпĕ каярах юлса çуралнă?

Ĕлкĕреймерĕн... Каçарсам мана, атте...

...Тен, сăввăмсем кая юлса вăраннă?

Уявччĕ ун чухне: аннемĕр менелникĕ.

Салам сăмахĕсем — кашнин ыр кăмăл çук-им?

Пыраттăн ху та çитмĕл пиллĕкре, атте,

Утмашкăн сăрталла сан пурччĕ-ха хевте.

Куçпа пăхса витерлĕн пуçларăн аякран:

«Кун-çул иртет сисмесĕр. Ах, ачамсем, паян

Кĕрекере парасшăн эпĕ пил сире.

Чунри сăмахăмсем çитейччĕр ĕмĕре...»

Çапла вара кашнийĕншĕн явап эс тытрăн,

Туррăмăртан кашнин валли малашлăх ыйтрăн.

Унтан сăмах çаврийĕ çитрĕ ман тĕле —

«Илтсеччĕ-ха пĕрре, систернĕччĕ аннӳ —

Иккен, эс хушăран хайлатăн сăвă:

Парсамччĕ вуласа — ман тултăр кăмăл...»

Çав терĕш пуплесе вырнаçрăн меллĕн;

Куçса асамлăх тĕнчине — хĕлхемлĕн

Пĕр путрăн шухăша, унтан пуçна сулса,

Пĕр хăпартлантăн, кăмăллăн кулса...

Малалла

Каччă эп, вунсаккăрта.

Эсĕ те — вунçиччĕре.

Манăн çамрăк кăкăрта

Тем сиссе тапать чĕре.

Пăлханса вăл: «Тук, тук, тук!», —

Пăхтарать сан еннелле.

Çепĕç туйăм-юрату

Çывăрма памасть çĕрле.

Канăç çук кăнтăрла та,

Шухăшлатăп сан çинчен.

Килччĕ, тусăм, ман пата —

Эп пăхам куçусенчен.

Е ыталăп пилĕкрен,

Чуп туса тутусенчен.

Уйрăлсассăн тĕлĕкре

Сана курăп мĕн ирччен.

Эпĕ — каччă, эс — пике.

Эпĕ — харсăр, эс — хитре.

Пайланас пекех икке,

Савăнса тапать чĕре.

Эс пултăн ман пĕрремĕш юрату!

Çакна, савниçĕм, яланах асту.

Пуçламăш хут чуп тунă хĕр эс манăн.

Çакна, савниçĕм, халь епле-ха манăн?

— Чуп тума та пĕлместĕн, —

Тесе калаттăн эсĕ.

Анчах, ăçтан эп пĕлнĕ чуп тума?

Эс пултăн-çке пĕрремĕш!

Кампа-ха эп вĕреннĕ

Унччен пикесене ыталама?

Санччен хĕрпе эп çӳресе курман,

Куçран-куç пăхасси

Никампа та пулман.

Савни, эс пултăн ман пĕрремĕш туйăм!

«Çук, ку пулман», — тесе епле çынна халь суйăн?

Ман савăнăç эс пулнă.

Чунра сăнарă юлнă.

Савни, сана манмастăп нихăçан!

Аса илӳн тăварĕ,

Çут юратун кăварĕ

Ыйха татаççĕ манăнне паян.

Вунулттăра эпир юратнине,

Каçпа шутланине çăлтăрсене

Аса илсен, паян та пăлханатăп.

Малалла