|
Сумлӑ сӑмах
Чӑвашлӑх
Чӑваш ҫыннисене, ял мухтарӗсене, ЧНК, ЧТП, хӗрарӑмсен, пенсионерсен, ҫамрӑксен тата ытти пӗрлешӳсен районсенчи пайташӗсене, Патшалӑхӑн республикӑри тата вырӑнти ертӳҫисене, Вӗрентӳ шаралӑхне, шкул директорӗсене янӑ ҪЫРУ.
Тӑван чӗлхемӗр кӑвайт ҫинчи хӗртнӗ хурҫӑ пек тӗлкӗшсе тӑрать. Таптаса килекен пӗрпеклетӳ тискерлӗхне ӑнланмасӑр, лайӑх шалуллӑ вырӑнти хӑшпӗр чӗлхеҫӗсемпе аслӑ тӳресем тӑван чӗлхене пӑтратма пӑрахаймаҫҫӗ. Хӑватлӑ халӑхсем хӑйсен чӗлхисене хӑюллӑн хӳтӗлеҫҫӗ. Юлашки вӑхӑтра чӑвашсем тӑван сӑмаха упрассишӗн ҫине тӑма пуҫларӗҫ. «Хыпар», «Ҫамрӑксен хаҫачӗ», «Чӑваш тӗнчи» хаҫатсенче, Чӑваш халӑх сайтӗнче, «Идель.Реалии» сайтра ҫивӗч статьясем тухрӗҫ. Тӑван чӗлхене хӳтӗлесе ҫынсем судсене ҫитрӗҫ. Ыйтӑва Патшалӑх Канашӗн шайӗнче ятарласа сӳтсе явнӑ пулин те, Чӗлхе комиссийӗ каллех унталла-кунталла турткаланнипе шкул ӗҫне пӑтратса тӑрать. Татах капла хӑтлансан чӗлхемӗре тепӗр ӑру ӗмӗрӗнче сӳнтерсе лартатпӑр.
Пирӗн пӗрремӗш сӑмах — ачасемпе тӑван чӗлхепе калаҫасси ҫинчен. |
|
Чӑвашлӑх
 Андреас Каппелер профессор тата Валерий Андреев ректор Юпа уйӑхӗн 4-мӗшӗнче Шупашкара Венӑри Андреас Каппелер профессор килсе ҫитнӗ. Кӑҫалхи ҫурла уйӑхӗнче вӑл чӑвашсем ҫинчен нимӗҫле кӗнеке пичетлесе кӑларнине эпир пӗлтернӗччӗ. «Die Tschuwaschen: Ein Volk im Schatten der Geschichte» (Böhlau Köln, 2016.) (чӑв. Чӑвашсем: истори мӗлкийӗнчи халӑх) ят панӑскере юпа уйӑхӗн 6-мӗшӗнче Шупашкарти кооператив институчӗн акт залӗнче 10 сехет те 30 минутра хӑтланӑ. Чӑвашсем ҫинчен кӗнеке кӑларнӑ ятпа Австри ӑсчахне кооператив институчӗн ректорӗ Валерий Андреев, вӗренӳ министрӗ, филологи ӑслӑлӑхӗсен докторӗ Юрий Исаев, чӑваш парламенчӗн спикерӗ Валерий Филимонов саламланӑ. Сӑмах май каласан, пӗр кун маларах Андреас Каппелер профессор Чӑваш патшалӑх университетӗнче пулнӑ. Хыпар ҫӑлкуҫӗ:
|
|
Чӑвашлӑх
 Каппелер чӑвашсем пирки кӑларнӑ кӗнеке Венӑри Андреас Каппелер профессор иртнӗ уйӑхра чӑвашсем ҫинчен нимӗҫле кӗнеке пичетлесе кӑларнӑ. «Die Tschuwaschen: Ein Volk im Schatten der Geschichte» (Böhlau Köln, 2016.) (чӑв. Чӑвашсем: истори мӗлкийӗнчи халӑх) ят панӑскере юпа уйӑхӗн 6-мӗшӗнче Шупашкарти кооператив институчӗн акт залӗнче 10 сехет те 30 минутра хӑтлӗҫ. Кооператив институчӗн проректорӗ Леонид Таймасов пӗлтернӗ тӑрӑх, кӗнеке нумай енлӗ Раҫҫей, унта пурӑнакан чӑваш халӑхӗн историйӗпе тата культурипе паллаштарать. Андреас Каппелер Чӑваш Енре темиҫе хут та пулнӑ. Кунтисем ҫинчен пухнӑ материалсене маларах вӑл хӑйӗн монографийӗсенче тата ӑслӑлӑх ӗҫӗсенче усӑ курнӑ. Кӗнекене хатӗрлеме пулӑшнӑшӑн Австри ӑсчахӗ Чӑвашри ӗҫтешӗсене — В.В. Андреева, И.И. Бойкона, В.П. Иванова, Ю.Н. Исаева, Е.В. Касимова, В.Н. Клементьева, Е.К. Минеевана, Ф.Н. Козлова, Г.А. Николаева, Л.А. Таймасова, В.Г. Харитонова — тав тӑвать. |
|
Чӑвашлӑх
 Ольга Васильева министра чӑваш пуканине парнеленӗ Авӑн уйӑхӗн 13-мӗшӗнче ялти шкулта вӗрентекенсен Пӗтӗм Раҫҫейри III съезчӗ Чӑваш Енре иртессине Чӑваш халӑх сайчӗ пӗлтернӗччӗ. Ҫӗршыври вӗрентекенсене К.В. Иванов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх академи драма театрне пухнӑ. Халӑх йышлӑ пухӑнакан мероприятисенче тӗрлӗ курав йӗркелесси йӑлана кӗнӗ япала та, хальхинче те фойере тӗрлӗ экспозици ӗҫленӗ. Пысӑк тӳре-шарана, сӑмахӑмӑр Раҫҫейӗн вӗренӳ министрӗ Ольга Васильева пирки, ятарласах кӑтартса ҫӳренӗ. Мероприятире пулнӑ Александр Белов асӑрханӑ тӑрӑх, министр куравпа ҫав териех тӗлӗнсех паллашни сисӗнмен, мӗншӗн тесен вӑл ун пеккине малтанах курни-илтни палӑрнӑ. Чӑваш сувенирӗллӗ сӗтелӗпе ҫапах та вӑл ытларах кӑсӑкланни сисӗннӗ. Министра чӑваш тумӗллӗ пукане парнеленӗ. Маларах эпир Ольга Васильевӑна ГТРК журналисчӗн Надежда Андреевӑн ыйтӑвӗ тивӗҫтерсех кайманнине пӗлтернӗччӗ. Хыпар ҫӑлкуҫӗ:
|
|
Чӑвашлӑх
 «Сувар» хаҫат тунӑ сӑн Чӗмпӗрте «Наци ялӗ» уҫӑлнӑ. Культура комплексӗнче чӑваш картишӗ пӗрремӗш пулнӑ. Ку мероприятие Хула кунне халалланӑ. Унта Чӑваш Енри делегацие те чӗннӗ. Раҫҫейри тӗрлӗ халӑх культурипе, историйӗпе паллаштарасси — «Наци ялӗ» проекчӗн тӗллевӗ ҫакнашкал. Вӑхӑт иртнӗҫемӗн унта азербайджансен, осетинсен, вырӑссен, тутарсен, еврейсен, ингушсен, эрменсен картишӗсем пулӗҫ. Чӑвашсен пӗрремӗш уҫӑлнӑ. Унта анатри чӑвашсен музей комплексне кӑтартнӑ. Кафене 200 ҫын кӗреет. Хӑна ҫурчӗ, мунча — чӑваш сӗмӗллӗ. Килен-каяна кунта яланах ҫӑкӑр-тӑварпа кӗтсе илеҫҫӗ. Ку комплекс халӑхсен туслӑхне тата ҫирӗплетме пулӑшӗ. Чӗмпӗр облаҫӗн кӗпӗрнаттӑрӗн тивӗҫне пурнӑҫлакан Сергей Морозов Чӑваш Ен час-часах килнине, регионтан, уйрӑмах — агропромышленноҫ комплексӗнче, тӗслӗх илнине палӑртнӑ. Хыпар ҫӑлкуҫӗ:
|
|
Сумлӑ сӑмах
Чӑвашлӑх
Чӑваш! Чӑваш!.. Чӑваш! Чӑваш!.. Сан ыйӑхлӑ уюсене, Сан лӑпкӑ кӑмӑллӑ, ачаш, Йӑваш-айван ялусене Савмашкӑн манӑн халӑм ҫук. Чӑваш тӗнчи ҫывхарнӑ чух Чӑвашӑн чунӗ йӑваш-ши? Анаслӑ ыйахӑн ӑшши — Вырӑнлӑ-ши?.. Вырӑнлӑ-ши!.. Тӑван чӑваш хӑюллине, Вӑл вӑйлине курасчӗ ман. Чӑваш!.. Ҫӗклен те ҫунатлан! Куҫна тёлле хӗвел ҫине. (Ҫеҫпӗл Мишши. Чӑваш! Чӑваш!.. 1921)
«Мӗн тумалла? Чӑваш халӑхӗ малалла кайтӑр тесен мӗн тумалла?..» Ҫӗн йӗркелӳ (перестройка) пуҫланнӑранпах (1987) чӑваш ҫак ыйтун тупсӑмне уҫҫӑн (пуҫтарӑнса, пухусенче, ҫын ҫинче, пичетре, радио-телевиденире, мунчара, хӑнара…) шырать? «Камсем эпир чӑвашсем?..» Ҫак ыйтусем халӑхӑн чунне пӑлхатрӗҫ. Раҫҫейри 1917 ҫулхи нарӑс тата юпа уйӑхӗнчи революци хумӗ кӑна халӑх чунне ҫапла пӑлхатнӑ.
Шав-шав вӑрман, шав вӑрман, Мӗншӗн шавлать ҫак вӑрман? Турат ҫумне турат хушасшӑн? Шав-шав халӑх, шав-шав халӑх, Мӗншӗн шавлать ҫак халӑх? Чӑваш ҫумне чӑваш хушасшӑн.
«Мӗн тумалла?» ыйту чӑвашшӑн ялан ҫивӗч тӑнӑ. |
|
Чӑвашлӑх
 Домодедовӑри ЗАГС пайӗнче хӑйне евӗр туй иртнӗ. Унта Шупашкарта пурӑнакан Наталия Геннадьевна Андреева тата Мускаври Игорь Михайлович Афанасьев ҫемье чӑмӑртанӑ. Хӗр ЗАГСа ахаль тумпа пыман. Вӑл чӑваш тумӗпе ҫитнӗ. Ӑна ун валли ятарласа ентешӗсем ҫӗленӗ. Наталья тӑван йӑли-йӗркине хисеплет, тӑван халӑхне юратать. ЗАГС ӗҫченӗсем хитре тум тӑхӑннӑ мӑшӑра курма хавас пулнӑ. Вӗсем ҫамрӑксене саламласа юрату, ҫемье ӑшши суннӑ. Хыпар ҫӑлкуҫӗ:
|
|
Чӑвашлӑх
 Ӳкерчӗкре — Сандр Савгильда секцийӗн пӳлӗмӗн тӑрри «Ирӗклӗ сӑмах» чӑвашла тата вырӑсла интернат-хаҫат йӗркеленӗ тата унӑн тӗп редакторӗ, Мускавра пурӑнакан, хӑй вӑхӑтӗнче унти аслӑ шкулсенчен пӗрин аспиранчӗ пулнӑ Сандр Савгильда «ҫак эрнере Наппӑлире иртекен Европӑри чӗлхеҫӗсен пӗрлӗхӗн пухӑвне хутшӑнассине» пӗлтерет. Хастар чӑваш халӑх тетелӗсенчен пӗринче «паян тата ыран тӗнчери пӗрремӗш ҫӗр чавакансен чӗлхисене халалланӑ секцине ертсе пырассине» каланӑ. Сӑмах май каласан, Сандр Савгильда Борис Чиндыков пухса кӑларнӑ чӑваш калавӗсен «Дети леса» (чӑв. Вӑрман ачисем) кӗнеки валли Ҫеҫпӗл Мишшин «Вӑрман ачисем» калавне куҫарнӑ. Борис Чиндыков шучӗпе, Николай Даниловӑн 1959-мӗш ҫулхи куҫарӑвӗпе танлаштарсан «Сандр куҫарӑвӗ илемлӗрех, янравлӑрах». Тепӗр кӑсӑклӑ япала та пӗлтерер: ҫу уйӑхӗнче Сандр Савгильда мӑшӑрӗ Мария Савельева ҫурла уйӑхӗнче Германири Йена хулинче пурӑнма пуҫлассине пӗлтернӗччӗ. Унта вӗсем виҫӗ ҫул пурӑнма палӑртнине асӑннӑччӗ. Сандра Макс Планк ячӗллӗ информатика институтӗнче лингвистика проекчӗпе ӗҫлеме ыйтнӑ. Вӑл должноҫе валли ҫынна Раҫҫейри, Голландири, Китайри, АПШри кандидатсенчен суйланӑ. Хыпар ҫӑлкуҫӗ:
|
|
Чӑвашлӑх
 Спилс-карттӑ Евгений Тюриков ертсе пынипе халӑх тетелӗнчи ушкӑн йӗркеленӗ. Унта спилс-карттӑсем хатӗрлени пирки пӗлтереҫҫӗ. Пуҫаруллӑскерсем Раҫҫейри тӗрлӗ регионти карттӑсене пайӑн-пайӑн хатӗрлеҫҫӗ, вӗсене, магнитсене, ҫыпӑҫтарса картта пуҫтарма пулать. Ку аслисемшӗн те, ачасемшшӗн те кӑсӑклӑ вӑйӑ. «Ирӗклӗх» общество пӗрлешӗвӗн хастарӗсем ыйтнипе Чӑваш Республикин спилс-карттине тунӑ. Вӑл кӗҫех сутлӑха тухмалла. Спилс-карттӑсене федераци программипе килӗшӳллӗн хатӗрлеҫҫӗ. Чӑваш Енри район-хуласен ячӗсене «Ирӗклӗх» общество хастарӗ Дмитрий Степанов куҫарса панӑ. |
|
Сумлӑ сӑмах
Чӑвашлӑх
Йӑвӑр шухӑшсем
Шупашкартан тухрӑм, тӳрех утрӑм, Атӑл тӑвайккийӗ ҫине ухрӑм. Акӑ куҫӑм умӗнче чӑваш ҫӗрӗ… Тӑван ҫӗршыв тавра чунӑм вӗҫрӗ. Атӑл шавланине итлерӗм: Чуна лӑплантарса пули терӗм. Анчах канӑҫсӑр чунӑм лӑпланмарӗ, Пуҫран йӑвӑр шухӑш каймарӗ. Тӑван ҫӗршыв, сана ӗненеттӗм, Пулас мухтавлӑхна сисеттӗм... Халиччен шанчӑкпа чӗре ҫунчӗ… Паян теме сиссе ӗмӗт сӳнчӗ. Шанчӑксӑр чунӑма сивӗ ҫапрӗ, Сивӗннӗ чӗрере вӑйӑм чакрӗ.
* * * — Килсем часрах, чӑваш поэчӗ! — Тесе яланах чун чӗнетчӗ. Шухӑшлаттӑм: акӑ талан килӗ — Тӑван ҫӗршыв чӗлхине илем килӗ. Ҫырулӑхӑн пулӗ тӗрӗс ҫулӗ, Кӗнеке те пулӗ ҫӗршыв мулӗ... Анчах кунсем, ҫулсем иртсе кайрӗҫ, Чӑваш поэчӗсем сас памарӗҫ. Хальччен шанчӑкпала чӗрем ҫунчӗ, Паян кун чӗрере ӗмӗт сӳнчӗ. Шанчӑксӑр чунӑма сивӗ ҫапрӗ, Хуйхӑллӑ чӗрере вӑйӑм чакрӗ... * Тӑван ҫӗршыв, е сан та вӑю пӗтрӗ? Е чӑваш чӗлхин хӑват ҫӗтрӗ? Е ют чӗлхесем ӳснӗ майӗ Чӑваш чӗлхи ҫӗтсе, пӗтсе кайӗ? |
-13.7 °C
