Паян Иван Мучи актер, писатель-сатирик ҫуралнӑранпа 130 ҫул ҫитнӗ. Кун пирки Чӑваш патшалӑх академи драма театрӗ халӑх тетелӗнчи хӑйӗн страницинче аса илтерет.
«Иван Мучи – Иван Илларионов ҫыравҫӑн хушма ячӗ. Пурнӑҫ ҫулӗ вӑрӑмах пулман унӑн. Апла пулин те ячӗ-сумӗ халӑхра, республика пичетӗнче лайӑх ҫирӗпленсе юлнӑ.
Граждан вӑрҫи хыҫҫӑн вӑл Хусанти пӗрремӗш чӑваш театрӗнче артист пулса ӗҫленӗ. 1922 ҫулта театрпа пӗрле Шупашкара куҫса килнӗ. Пӗр вӑхӑт «Канаш» хаҫат редакцийӗнче вӑй хунӑ. И.Мучи чӑвашсен сатира журналне, «Капкӑна», пуҫласа яраканӗ», — аса илтернӗ хыпарта.
Чӑваш Енӗн Наци вулавӑшӗнче «Хавхалану» клуб ҫуллахи кану хыҫҫӑн каллех поэзие юратакансене пуҫтарнӑ. Кун пирки Чӑваш Енӗн патшалӑх телерадиокомпанийӗ пӗлтернӗ.
Унта иртсе кайнӑ уйӑхра ҫуралнӑ сӑвӑҫсене чыслаҫҫӗ. Хальхинче вара пурнӑҫран уйрӑлса кайнисене те асӑннӑ, вӗсен сӑввисене вуланӑ.
Авӑн уйӑхӗнче Валем Ахун, Трубина Мархви, Александр Артемьев, Мӗтри Кипек, Стихван Шавли, Фёдор Павлов тата ытти сӑмах ӑсти ҫуралнӑ. Ҫав шутра Петӗр Яккусен те.
«Хавхалану» клубӑн черетлӗ ларӑвне юпа уйӑхӗн виҫҫӗмӗш кӗҫнерникунӗнче ирттерме палӑртаҫҫӗ.
Аслӑ Чалтан вӑрҫинче пуҫ хунӑ паттӑр командира — Андрей Петтоки поэта (1905–1942), «Ленинҫул» колхоз ертӳҫине, чӑваш писателӗсен Союзӗн председательне, халӑх манмасть. Унӑн ҫавра юбилейӗсене ку таранччен Шупашкарта, Самарта, Муркашра тата тӑван ялӗнче Ахманере чыслӑ ирттернӗччӗ.
2005 ҫулта поэт 100 ҫулӗ тӗлне Геннадий Дегтярев ентешӗ «Андрей Петтоки; поэт кун-ҫулӗпе пултарулӑхне ҫӗнӗлле пӑхни» сумлӑ кӗнеке пухрӗ, эпӗ «Андрей Петтоки сӑвӑҫӑ» брошюра кӑларнӑччӗ, Самарта (унта сӑвӑҫ мӑшӑрӗпе хӗрӗ пурӑнатчӗҫ) «Очищая мир любовью» выставка ӗҫлерӗ. А.Т. Петтоки 110 ҫулӗ валли Муркаш вулавӑшӗ библиографиллӗ буклет пичетлерӗ.
Кӑҫал Андрей Петтоки ҫуралнӑранпа 120 ҫул ҫитет. Ахманесем ӑна Ҫӗнтерӳ 80 ҫулӗпе ҫыхӑнтарнӑ. Тӗрӗс тунӑ. Рота командирӗ аслӑ лейтенант Андрей Петтоки, тискер тыткӑнран хӑтӑлма пултарнӑскер, нимӗҫсемпе хаяррӑн ҫапӑҫса атакӑри салтакӗсем умӗнчех паттӑррӑн вилнӗ.
Поэт шӑлнӗн (вӑл та вӑрҫӑра пӗтнӗ) Василий Трофимович Петуховӑн мӑнукӗ Галина Валерияновна Михайлова — Республика сыватӑшӗнче санитаркӑра тӑрӑшаканскер — кӑҫал Ахмане урамӗнчи поэт палӑкӗ таврине тирпейлесе чечеклетнӗ.
Авӑн уйӑхӗн 8-мӗшӗнче Шупашкар тӑрӑхӗнчи Томакасси ялӗнче чӑваш халӑх юрри-кӗввин фестивалӗ иртнӗ. Ӑна чӑваш фольклорне пухнӑ Гаврил Федорова халалланӑ.
Округри фольклор фестивальне вӑйӑ картине тӑнинчен пуҫланӑ. Унта уява пынӑ мӗнпур коллектив хутшӑннӑ.
Унтан вӗсем хӑйсен пултарулӑхӗпе паллаштарнӑ, чылайӑшӗ Гаврилов Фёдоров репертуарӗнчи хайлавсене янӑратнӑ.
2029 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 5-мӗшӗнче СССР лётчик-космонавчӗ, икӗ хут Совет Союзӗн Геройӗ, авиацин генерал-майорӗ ҫуралнӑранпа 100 ҫул ҫитӗ.
Ҫав куна республикӑра анлӑн та тивӗҫлипе уявлама хатӗрленеҫҫӗ. Ҫавна май паян, авӑн уйӑхӗн 5-мӗшӗнче, республика Элтеперӗ Олег Николаев ятарлӑ йышӑнӑва алӑ пуснӑ. Унта 2029 ҫулта тӗрлӗ мероприяти туса ирттересси ҫинчен каланӑ, ун валли мероприятисен планне хатӗрлеме хушнӑ.
Шупашкар районӗнчи Ишлейри вилӗмсӗр ҫулӑм чӗртнӗ. Ҫулӑма Шупашкарти Ҫар мухтавӗн монуменчӗнчен илсе пынӑ.
Вӑрҫӑра пуҫ хунисене асӑнса Ишлейра 1985 ҫултах палӑк уҫнӑ. Унта виҫӗ салтак кӳлепине вырнаҫтарнӑ, ик айккипе вӑрҫӑра вилнисемпе хыпарсӑр ҫухалнисен ячӗсене ҫырса хунӑ.
Халӗ монумент патне газ илсе ҫитернӗ. Ҫапла вара пирӗн республикӑра вилӗмсӗр ҫулӑм 14 вырӑнта ҫунать.
Пӑрачкавра та Вилӗмсӗр ҫулӑм ҫунма пуҫланӑ. Ӑна Тӑван ҫӗршывӑн аслӑ вӑҫинче пуҫ хунисене асра тытса лартнӑ мемориалта авӑн уйӑхӗн 23-мӗшӗнче чӗртнӗ.
Вӑрҫа ҫав тӑрӑхри 8 519 ҫын тухса кайнӑ, 5 230-шӗ каялла таврӑнайман.
Мемориала 1967 ҫултах уҫнӑ. Ӑна газификацилеме халӗ 83 метр тӑршшӗ газ пӑрӑхӗ хунӑ.
Вилӗмсӗр ҫулӑм пирӗн республикӑра ҫапла вара 13 ҫӗрте ҫунать: Шупашкарти «Ҫӗнтерӳ» мемориал паркӗнче тата 1-мӗш масар ҫинчи тӑванла вил тӑпри ҫинче, Канашра, Кӳкеҫре, Ҫӗрпӳре, Патӑрьелте, Красноармейскинче, Шӑмӑршӑра, Етӗрнере, Куславкка районӗнче уҫнӑ Сӑр чиккине чавнисене асра тытса уҫна мемориалта, Шупашкар районӗнчи Урай Макаҫра.
Чӑваш патшалӑх ҫамрӑксен театрӗн артисчӗсем хӑйсен унчченхи ӗҫтешӗсене асра тытаҫҫӗ.
Нумаях пулмасть вӗсем РСФСР культура тава тивӗҫле ӗҫченӗ Зоя Ярдыковӑна асра тытса вырнаҫтарнӑ асӑну хӑми умӗнче пуҫ тайма пуҫтарӑннӑ. Унсӑр пуҫне вӗсем Иосиф Дмитриев (Трер) вил тӑпри ҫине ҫитсе килнӗ.
Асӑннӑ икӗ ӑста та театр ӳнерӗнче тарӑн йӗр хӑварнӑ. Артистсем вӗсене аса илсе нумай ӑшӑ сӑмах каланӑ.
Чӑваш чӗлхин пултаруллӑ тӗпчевҫи тата ӑста вӗрентекенӗ, халӑх ӗҫӗн хастарӗ Василий Алексеевич Андреев ҫак уйӑхра утмӑл пиллӗк тултармаллаччӗ. Анчах синкерлӗ шӑпа ӑна ҫак ӳсӗме ҫитме памарӗ. 2002 ҫулта, 41-ре чухнех, унӑн канӑҫсӑр чӗри тапма чарӑнчӗ. Хавас, уҫӑ кӑмӑллӑ, вӑйпитти ӗҫтешӗмӗр кӗтмен-туман ҫӗртен ку тӗнчерен кайрӗ...
Василий Андреев 1960 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче Канаш районӗнчи Ешкилт ялӗнче ҫуралнӑ. Шуркасси вӑтам шкулӗ хыҫҫӑн Чӑваш патшалӑх университечӗн историпе филологи факультетӗнче тата Ленинград (хальхи – Санкт-Петербург) университечӗн Хӗвелтухӑҫ факультетӗнче пӗлӳ илнӗ.
Кайран Хӗвелтухӑҫ факультетӗнчех аспирантурӑра вӗренме пуҫланӑ. Тӗрӗк филологийӗ кафедрин пуҫлӑхӗ С.Н. Иванов профессор унӑн ӑслӑлӑх ертӳҫи пулнӑ. Тӗпчев теми – чӑваш чӗлхинчи вӗҫленӳ категорийӗ. Василий Алексеевич тӑван чӗлхери падежсене ҫӗнӗлле хаклать, вӗсен семантикӑпа синтаксис енӗсене шайлаштарать, халиччен никам та асӑрхаман килӗшӳсене палӑртать.
Аспирантурӑра вӗреннӗ чухнех ҫамрӑк тӗпчевҫӗ Пӗтӗм тӗнчери алтаистика конференцийӗн (ПИАКӑн) Ташкентра иртнӗ сессине хутшӑнчӗ, «Чӑваш тата финн-угр чӗлхисенчи абессив (ҫуклӑх падежӗ)» темӑпа тухса калаҫрӗ.
Шупашкарӑмӑр кӳлмекӗ чӑннипех те илемлӗ. Унта курса ҫӳремелли-паллашмалли чылай. Ҫавӑн пек вырӑнсенчен пӗри — Истори тӳремӗ. Унта ҫавра тенкелсемпе кантак витринӑлла сӗтелсем пур. Унта Чӑваш Енен историйӗпе ҫыхӑннӑ артефактсемпе паллашма пулать.
Анчах Шупашкара нумаях пулмасть килнӗ хӑна, РСФСР Верховнӑй Совечӗн депутачӗ (1990–1993 ҫҫ.) ҫын, эксперт, консультант Валерий Михайлов, йӑнӑш асӑрханӑ. Андриян Николаев космонавта халалланӑ экспозицире ентешӗмӗр уҫлӑха пӗрремӗш хут хӑпарсан орбитӑра 18 талӑк ирттернӗ тесе ҫырса хунӑ. Тӗрӗссипе вара — 4 кун. Иккӗмӗш хутӗнче вӑл 17 талӑк та 16 сехет те 59 минут пулнӑ.
-9.7 °C