Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Анатолий Аввакумов тантăша

Чан çапакан Ольошкăна

Аввакум протопоп майлах

Питне чалăштарса пăрса,

Анчах та хăй пекех курса

Ӳкертĕн-хутăн вăшт кăна!

Тухаççĕ çын сăнарĕсем:

Тăмран — асли, çăмран — асси,

Веç хамăр ял — мĕн каласси —

Чăн пурнăçри пек тĕрĕсех...

— Эсĕ Художник, матькасси!

1953, утă, 14.

Кернекки.

Тахçантарах лартнă пӳртсем ялта виççĕ. Пĕри — Кăрмăш Михалĕн, тепри - Катраç Марйин, виççĕмĕшĕ — Ваççан.

Кăрмăш Михалĕ мĕнле майпа пӳрт лартнине пĕлсен хăраса каймалла. Катраç Марйине куç умĕнчех: «Арçынсене явăçтарсах пӳртлĕ пултăн», — теççĕ. Хăй те хĕрĕнкĕ чух мухтанса: «Мĕн чул куртăм — Çиновин пекки пулмарĕ», — тет.

Ваççа тата? Тар кăларса-и? Çав çулхине малтанах юр çумарĕ. Шыв шăнчĕ. Эпир, ача-пăча, пăр çинче вылярăмăр та пĕве хӳрине кайрăмăр. Кунта, вакка вăрăм шăчă чиксе пĕве тĕпĕнчи йăлмана пăтратсан, çунакан газ тухать. Кĕтмен çĕртен шăчă вĕçне çĕр тенкĕлĕх хĕрлĕ хут укçа çакланса тухрĕ. Мана ачасем сырса илчĕç. Çĕпритун Толи укçана курма тесе илчĕ те килнелле çиçĕмле вĕçтерчĕ. Тепĕр куннех ял лавккине çаратнине пĕлчĕç. Пире — милицие! Çĕпритун Толи эп тупнă укçана типĕтсе утюгпа якатнă. Çăтăр-çăтăр тăвать.

Ваççа, çĕр тенкĕ хĕрлĕ хут укçана вакка ярса, хăй лавккине хăй çаратнине пытарасшăн пулнă-ши? Судра: «Эп «чеснă» ĕçленĕ», — терĕ. Ĕненмерĕç шульăка. Тытса кайрĕç. Асăрхарăм-ха: суд пынă чухне арăмĕ урайне те кĕрпе сапрĕ. Çынсенчен ыйтрăм та: «Вил тăпри», — терĕç. Çав пулăшрĕ пулмалла — Ваççа тĕрмере нумай тытăнса тăмарĕ. Килчĕ те ултă кĕтеслĕ пӳрт лартса та хучĕ.

Çутатса тухать хĕвел

Сăр ту хыçĕнчен.

Шевлипе çиçет çӳçел

Сывлăм типиччен.

Юханшыв ун айĕнче

Тĕлĕрсе юхать;

Тĕкĕр пек шыв çийĕнче

Ун мĕлки тăрать.

Çаврăм-çаврăм шыв юххи

Шыв саранине.

Çупăрларĕ... шыв чăххи

Анчĕ шыв çине.

Çавăнтах шыв качаки

Шыв кăпшанкине

Тытрĕ «хыпрĕ»

Ăшчикки

Пачĕ сассине.

Вĕçсе анчĕ шыв таки

Тӳррĕн шыв çине,

Пулă тĕлĕрнĕ пирки

Лекрĕ ун пырне.

Шыв çинче шыв лĕпĕшсем

Лĕпĕс вĕçкĕлеç.

Тупăшса шьш пăрçисем

Пăт-пат сиккелеç.

Ухнăçем ухать Хĕвел

Урине ярса,

Типрĕ сывлăмран çӳçел

Çĕн куна савса.

Утă, 2001.

Сталин вилнĕ, ачасам!

Хуйхă пирĕн теççĕ...

Шутсăр хытă хурланса

Виç кун вĕрентмеççĕ!

Пурте айтăр урама!

Шыв çулне тăватпăр!

Çут хĕвелшĕн хурланса

Ирĕлтĕр кăвак пăр!

1953, пуш, 6. Çӳлтикасси шкулĕ.

1

Ман килес! Эй-хей, тăван тавралăх!

Çитрĕм вĕт, асран тухми кĕтес!

Сывă-и? Аван-и, хура халăх?

Çут тĕнче, кама халь пуç пĕкес?

Тав сана, уй-хир, вăрман, çеремлĕх,

Тав сана, чечеклĕ çул хĕрри,

Тав сана, çăлкуçăмçăм-чиперĕм,

Маншăн эсĕр хаклă çав тери!

Çакăнта эп пурăнма пуçлатăп,

Çакăнта вĕренĕп кĕрешме,

Çак çĕршыв ӳстерчĕ, ачашларĕ,

Чĕрене вырнаçрĕ эреш пек.

Чечекри тавралăх çĕн вăй-халлă,

Çĕн хунавлă авалхи тымар.

Йышăнсам, ял-йышăм, тăван халăх,

Ĕçлеме килетĕп, канма мар!

1957.

2

Сарăл-ха, уй-хирĕм! Инçетлен, тӳремлĕх!

Чечеклен те чалпăр, улăхпа çаран.

Ача чухнехи пек чунăм киленмелĕх

Эп чупса илем-ха сиккипе çарран.

Кăмăлăм тулсассăн пухăнĕ вăй-халăм

Çанна тавăрам та тытăнам ĕçе.

Пăрăн-ха, ял-йышăм, вырăн пар, тăванăм,

Кăларам тӳрре эп хамăн тивĕçе.

1960, юпа. Салтаккасси.

— Камсем эпир, мĕнле йăхран эпир?

Мĕнле анне пире савса çуратнă,

Мĕнле атте ура çине тăратнă,

Мĕнле ăспа та хапăлпа эпир

Чăваш çĕрне таса чунпа юратнă?

— Таçта-таçта тĕп кĕнекемĕр пур.

Несĕл ятне унта лартса хăварнă.

Йĕркисене чултан касса кăларнă,

Пулнах иккен тăн паракан маттур!

— Камсем эпир, мĕнле йăхран эпир?

Ăçти тусан пирĕн ӳте хуратнă,

Ăçти шыв-шур пирĕн пите шуратнă,

Мĕнле çилпе те хĕвелпе эпир

Кăлкан çилхи пек кăмăла вылятнă?

— Çухалнă кĕнекемĕр халь те çук.

Таçта çĕтсе çӳрет хуçасăр-килсĕр

Е пăнтăхса выртать вăл тĕлсĕр-пилсĕр —

Çавна тупса вуламалла кучух!

— Камсем эпир, мĕнле йышран эпир?

Хăш халăхсем пире тăван пек картнă,

Хăш тăвансен ретне пĕр танлăн лартнă?

— ...Çĕр чăмăрĕн пĕр чĕптĕмĕ эпир,

Тымарсемпе тĕнче кăкне тытатпăр.

1970, авăн, 1

Слакпуç, Пушкăртстан.

(В.П.Станьял пурнăçĕпе пултарулăхĕн тĕрленчĕкĕ)

Провозглашать я стал любви

И правлы чистые ученья.

В меня все ближние мои

Бросали бешено каменья...

М.Ю.Лермонтов. Пророк.

Ахаль-им çĕнĕ ĕмĕрĕн сас-чӳсĕр

уçлăхĕнче кӳренчĕк эртелпе

çӳретпĕр илуртӳсĕр, тĕлĕнӳсĕр —

çумăрланман ултавлă пĕлĕт пек.

Н.А. Теветкел. XX ĕмĕр ĕмĕлки.

Паллă тĕпчевçĕ, наци юхăмĕн вĕри чунлă кĕрешӳçи Виталий Станьял ăсчах пурнăçĕ XX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче иртнĕ.

Вăл Чăваш республикинчи Шупашкар хутлăхĕнчи авалхи Хурăнлă мăнçул хĕрринчи паллă çĕрте — А.И.Герцен, А.С.Пушкин. Л.Н.Толстой пырса курнă Кивĕ Сĕнтĕр, каярахпа Пĕчĕк Сĕнтĕр, халĕ вара Станьял текен ялта 1940 çулхи Кивĕ Çĕн Çулта çуралнă. Вăл çулхине колхозăн аслă конюхĕ Петр Васнльевич Никитинпа унăн арамĕ Елизавета Лукияновна, ялти хĕрарăмсен хуралĕн ертӳçи (женорганизатор) пулнăскер, çĕнĕ кил-çурт çавăрма пуçăннă, Атăл леш енчи йăлăмран йывăç каçарнă, хăма çуртарнă, вĕрлĕк кăларнă. Вĕсен кĕçĕн ывăлне ят çыртарма çур кунлăх та пушă вăхăт тупăнман. Çавăнпа кӳршĕри маттур йĕкĕте, ял канашĕн çыруçине Семен Улеева «Сана пирĕн кĕçĕннин хреснашшĕ тăвас тетпĕр, килĕш те хăвна кăмăла каякан ят тупса çыртар», — тенĕ. Лешĕ савăннă, «Пурнăç» ят паратăп та Çĕн çул кунĕпе çыратăп тесе хăварнă. Çапла вара, хут тăрăх Пурнăç (Виттус) кăрлачăн 1-мĕшĕнче тĕнчене килнĕ шутланать.

Малалла

Вутлă вăрçă каймасть асăмран ĕмĕрне,

Хĕстерет ман чуна, хĕстерет чĕрене.

Сывă юлнă эпир çак планета çинче,

Сыввисем парăмра вилнисен умĕнче.

Пурăнас пурнăçа шеллемесĕр вĕсем

Кĕнĕ вăрçă вутне, юнлă вăрçă хирне.

Ашкăнан вилĕме, усала çĕнтерсе

Ялав пек çӳле йăтнă этем тивĕçне.

Юнпа тулчĕ тĕнче, çулăм хыпрĕ çĕре,

Килсе кĕчĕ инкек кашни çын кил-çуртне.

Вилĕме тĕп тума çĕршыв чĕнчĕ пире.

Улăп-халăх аркатрĕ тăшман эшкерне,

Юнлă вăрçă каймасть асăмран ĕмĕрне.

Вăл хăварчĕ суран кашни çын чĕринче.

Эп таятăп пуçа вилнисен умĕнче:

Пултăр Мир ĕмĕрех Çĕр-планета çинче!

Хĕрарăм праçникĕ çитет, —

Пуплешрĕ упăшка ирпе.

Савăнтарма ĕмĕтленет

Вăл арăмне ыр парнепе.

Хайхи ыйтать арăмĕнчен

Ĕçе тухса каяс чухне:

— Мĕскер-ши парнелем, чепчен,

Сана хавас уяв кунне?

— Сан хăвăн тупмалла ăна.

Алă-хăлха е мăй валли, —

Тет арăмĕ, — кирлĕ мана.

Илсемччĕ эс... мăн те пулин.

— Юрать, — тет çепĕç упăшка, —

Пулать сана аван парне...

Парать çĕкленчĕк шухăшпа

Вăл тутлă супăнь мăшăрне.

Эп кĕтĕм шавлă пасара

Çĕн çĕлĕк туянас шутпа.

— Туян-ха. Йӳнетсе парал, —

Пĕри васкать вăр-вар сутма.

Эпир ытла та пуян маар

Йӳн япала, ай, туянма.

«Йӳнни йӳнеçтерет» тесе

Калаççĕ пирĕн ентешсем.

Илесшĕн пултăм эп часрах

Костюм палланă сутăçран.

— Парап 100 тенкĕ чакарса, —

Манпа пуплерĕ туслăран.

Атă-пушмак ăстийĕнчен

Шутларăм туянма пушмак.

— Эп йӳнетсе вунă процент

Шутларăм, тет, сана сутма.