Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ах, Савтепи кинемей мĕн ĕмĕтленнине эсир пĕлес пулсан! Хăвăрăн мĕн пур ĕмĕтĕрсем пĕр туххăмрах çав тери мĕскĕннĕн те тĕксĕммĕн курăнма тытăннă пулĕччĕç. Çынсем пурте мĕн çинчен те пулин ĕмĕтленсе шухăшлаççĕ-çке. Анчах пĕрисем хăйсене чăн-чăн ĕмĕтçĕсем теççĕ. Вĕсем хăйсен ĕмĕчĕсене кантур чĕлхипе план текелеççĕ. Теприсем тата, чăнах та ĕмĕтпе çунатланнăскерсем, пулма пултарайманни патнеллех туртăнаççĕ. Пĕлĕтре вĕçеççĕ тетпĕр ун йышшисене.

Савтепи кинемей вара пачах урăхла ĕмĕтленет. Унăн ĕмĕчĕ пĕр хăйĕн ĕмĕчех те мар-ха. Çынна лайăх пултăр, çыншăн ырлăх килтĕр тесе ĕмĕтленет. Çĕр виçĕ çула çитрĕ ĕнтĕ вăл. Унăн ачалăхĕнче ял хĕрринче Акăш кӳлли пурччĕ. Ăна ахальтен Акăш кӳлли темен. Унта шурă акăшсем вĕçе-вĕçе килетчĕç. Халăхра çапла сăмах çӳретчĕ: акăшсем вĕсем канăçма кайнă асаттесемпе асаннесен, кукаçисемпе кукамайсен чунĕсем тетчĕç, вĕсем ял çыннисене пăхса усраççĕ тетчĕç. Чăнах, ун чухне те, кайран та ялта лăпкă пурнăç пулнă. Çынсем пĕр-пĕринпе хирĕçмен, пĕр-пĕрне çаратман, вĕлермен...

Анчах вăрçă тухас умĕн акăшсем кӳлĕ çине анса ларми пулчĕç. Пĕрре вĕçсе кайрĕç те таврăнмарĕç.

Малалла

Тĕнчене çил пек касса çӳрерĕм,

Ыр кĕтес шырарăм ют çĕрте.

Уйсенче ӳсет пиçен, шур эрĕм,

Садсенче çĕлен-калта ĕрчет.

Шыраса Карпат енче хитрелĕх

Чăтăмлăн çӳрерĕм темĕн чул.

Сăрт çинче — унта — çăра тĕтрелĕх.

Тĕтрене хитрелĕх теме çук.

Эс кана чипер, тăван кĕтесĕм.

Анчах юлтăн питĕ инçетре.

Инçетре пулсассăн та чĕреçĕм

Саншăн çех çĕр хĕлĕхпе чĕтрет.

Эс кăна чипер, тăван кĕтесĕм.

Шупашкар та шурă пăрахут,

Ют çĕрте вĕçсе çӳрен чĕкеçĕн

Сире çеç курасчĕ пĕрех хут.

Сире çеç курасчĕ, ыталасчĕ.

Тухаясчĕ ешĕл хирсене.

Чĕрере мĕн пуррине каласчĕ,

Юрласа тăп-тăрă ирсерен.

Яш кун-çул иртет —

Чарас çук чаршав.

Хуйхăрма пĕлмест —

Айванах пуç ав.

Шухăшлатăп та:

Кайрăм вун ултта.

Ĕнтĕ, ĕмĕтĕм, ĕнтĕ, шухăшăм!..

Сарă хĕр мана

Юратмарĕ çав.

Те эп хам ăна

Йăлăммарăм çав.

Пĕр шутлатăп та:

Вăл савать хытах.

Ĕнтĕ, ĕмĕтĕм, ĕнтĕ» шухăшăм!..

Кулянсассăн та —

Хуйхăрмастăп тек.

Макăрсассăн та —

Эп кулатăп теп.

Юлтăм эп чăнах

Санпала кăна.

Ĕнтĕ, шухăшăм, ĕнтĕ, ĕмĕтĕм.

Мансăрах, Тăван çĕршывăм

Сăвăçран эсĕ пуян.

Çав-çавах çырмасăр сăвă

Тӳсейместĕп эп паян.

Мансăрах, мухтавлă халăх,

Пит нумай сан юрăçсем.

Кашни çын тупать ăсталах

Ăнăçса пырсан ĕçсем.

Кашни çын пулать хайлавлă,

Çырман çын çырма ларать.

Çырнисем пулсан тăрлавлă,

Хаçатра та çаптарать.

Сăвăпа хĕре юрасшăн

Кам çырмасть-ши ачаран?

Юратса чуна парасшăн,

Сăввăма çырап, куран.

Çĕршывра пур тĕрлĕ паттăр,

Хăшпĕрне тĕнче пĕлет.

Пĕлменни татах нумай-тăр,

Ман çавна калас килет.

Пĕрисем çинчен çыраççĕ

Çĕршыври пур сăвăçсем.

Теприсем сăвва кĕмеççĕ,

Çӳремеççĕ кĕвĕçсе.

Мансăрах эс, паттăр халăх,

Паттăра пĕлен курма.

Çав-çавах эс юратмалăх

Сăввăмри юлташ пур ман.

Ман герой пулман-ха паллă,

Орденпа медаль çакман.

Ĕçĕсем пулсан та чаплă,

Ун çинчен сăввăм çук ман.

Тепĕр чух эпир куратпăр

Малалла

«Ялти 198 çынран 15 çулхи арçын ача çеç çăлăннă...»

(Акт)

...Ял парăнмарĕ. Нимĕç фашисчĕсем кĕнĕрен вара çулталăк та ытла иртрĕ, вĕсем кашни кашни сехетре тенĕ пекех хăрушă та тискер ĕçсем турĕç, темĕн тĕрлĕ приказсем кăларса, халăха тăтăшах хăратса тăчĕç, анчах та ял пурĕпĕрех парăнмарĕ. Совет çыннисем ютран килнĕ кăвак симĕс шинеллĕ хурахсенчем хăраса ӳкмерĕç, вĕсен умĕнче пуçĕсене таймарĕç, темĕнле хĕн-хур тӳсмелле пулсан та, ирĕклĕх сывлăшĕ вĕсен кăкрисенчен тухса сирĕлмерĕ, тăшмана нихçан та парăнас çук кăмăлĕ пĕтсе лармарĕ.

Ĕнтĕ темиçе хутчен те яла карательсен отрячĕсем пыра-пыра çаратса тухрĕç. Кашни пымассеренех кама та пулин е вĕлерсе, е ним пĕлми пуличчен хĕнесе хăварчĕç, е тытса кайрĕç. Тытса кайнисенчен пĕри те каялла таврăнмарĕ,— чылай вăхăт иртсен тин вара вĕсене хулари тĕрме хыçĕнче персе пăрахни е çыннисем асапне тӳсеймесĕр вилни çинчен хыпар килсе çитрĕ.

Ку та хăратаймарĕ. Малтанхи пекех, ял çыннисем çывăхри вăрмансенчи партизансемпе куллен çыхăну тытса тăчĕç, вĕсене мĕнпе май килнĕ — çавăнпа пулăшрĕç, партизансем хăйсем пырса тухсан, çăткăн тăшмансенчен пытарса усранă апат-çимĕçсене парса ячĕç.

Малалла

Шуйнă çилĕ силлентерчĕ

Улмуççи тураттине;

Ӳкересшĕн — чĕтрентерчĕ

Тĕс кĕмен улмасене.

Ан силле ăна, хуш çил, эс,

Ӳкереймĕн пурпĕрех.

Ак тутланĕ, пиçсе çитĕ,

Анĕ лăп лăпканипех.

Çĕнтерӳ анчах илем-мĕн,

Чăнлăх çех хавас парать!

Ман умра çĕклем-çĕклемĕн

Ĕçлĕ пурнăç хăпарать.

Аслати пек çирĕп сасă

Çуралать кунта тепре.

Урамра çӳрет хавассăн

Ытлашши хастар апрель.

Каç пулсассăн кичем уйăх

Курăнмашкăн именет;

Ушкăнти вĕçĕмсĕр юрă

Утать Атăл хĕррине.

Йыхрав евĕр ман сăвва та

Çамрăклăх чĕнет тула,

Эп куратăп, эп саватăп

Паянхи вăййа-кулла.

Комсомол, мана чĕнеттĕн

Ăмăртмашкăн пĕрмаях,

Эс çĕнтертĕн, эс çĕнтертĕн, —

Эп епле юлам кая?

Пултарас тăк ĕçлемешкĕн —

Юрлама та пултарам.

Çĕршыва ăнса ӳсмешкĕн

Пулăшам вăй пур таран.

«Мĕнле пыраççĕ-ши хирурги кафедринче экзамен-зачетсем, кĕрсе калаçас-ха сотрудникĕсемпе, чылай пулать кунта пулманни», — тесе медицина институтĕнчи сиплев факультечĕн деканĕ Кротов профессор, тин çеç урам илемĕпе киленсе пыраканскер, сылтăмалла пăрăнчĕ те республика пульницин картишне кĕрсе кайрĕ.

«Пăх-ха, епле ырă кунта! Йĕри-тавра тикĕс ӳсекен ешĕл курăк, симĕс кавир тейĕн, тупата. Фонтан пĕрĕхет. Ку илемпе чирлисене сиплеме аван. Кун пек илеме эп Лондонра кăна курнă пуль. Аллея пĕлтĕр кунта иртсе çӳремелле марччĕ. Асса кайнă шăлан тĕмĕсем, пĕлĕтелле кармашакан хурăнсен аялти турачĕсем утма памастчĕç вĕт. Халь, пăх-ха, епле çутă кунта, мĕнле ирĕклĕ — пĕр-пĕр проспектпа утса пынăнах туятăн хăвна. Ура айĕнче ĕлĕкхи путăк-шăтăклă, лăкăм-лакăм тротуар вырăнне тĕрлĕ тĕслĕ илемлĕ плиткăсенчен сарнă çул. Нимĕн те калаймăн, пултарать пульницăн тĕп тухтăрĕ. Маттур».

Çапла пульница территорийĕн илемĕпе киленсе, хăйпе хăй калаçса пынă чух аллея вĕçĕнче Кротов сывлăх министерствин тĕп хирургĕпе тĕл пулчĕ.

— Мĕнле пурăнатăр, Александр Васильевич? Мĕн çенни ĕçĕрте? Эп ак пульница таврашĕнчи илемпе киленсе, хавасланса пыратăп-ха. Хӳхĕм кунта, чаплă! Тӳррипе каласан, кун пек илем эп Раççейре нихăш пульницара та курман!

Малалла

Тулса çитнĕ тутă мăйăр

Вăрмана-çке астарать.

Кӳршĕ хĕрĕ шăкăр-шăкăр

Сарă мăйăр пуçтарать.

Хăй те сарă мăйăр евĕр —

Илĕртейĕ яш чунне...

— Тутанса кур, тантăш, — терĕ,

Сĕнчĕ хĕр пĕр мăйăрне.

— Хуппи хытă-çке кун, — терĕм, —

Катсан — шăл та катăлать...

Варли пур çав кӳршĕ хĕрĕн —

Ав яш шĕшкĕ сулланать.

Чунăма пусарма çын шырарăм,

тупаймарăм эп ун йышшине.

Ах, мĕн пулчĕ сана, тăван ялăм,

эс çухатнă-çке çын ăшшине?

Анне пурччĕ ялта, атте пурччĕ.

Кĕтерех çӳресе пахчара,

иккĕн тан пире хирĕç тухатчĕç

килнине курсанах хуларан.

Халь те пур-ха ялта, пур тăванăм,

Сивлемест-ха пире, юп курать.

Пур пĕрех ăш вăркать питĕ манăн,

шăмшак мар, чун-чĕре ман сурать.

Тусăмсемччĕ, туссем, — ял илемĕ.

Калаçмашкăн шырап халь сире.

Илтĕнмеç сассăрсем, кĕвĕ-çемĕ,

Курăнмасть ыр сунан тус пире.

Халь çеç пурччĕ пĕр çын — калаçмалăх.

Чараймасăр чĕри çуннине

ĕçсе лартнă та путнă яланлăх —

юхса кайнă шывпа çуркунне...