Турхан (вырӑсла Тарханы) — Чӑваш Енӗн Патӑрьел районне кӗрекен ял. Вӑл Турхан ял тӑрӑхӗн администраци центрӗ шутланать. Ял республикӑн кӑнтӑр пайӗнче, Патӑрьелтен хӗвеланӑҫнелле вырнаҫнӑ. Шупашкара ҫитмешкӗн 157 ҫухрӑм каймалла. Район центрне — Патӑрьеле — ҫитме 21 ҫухрӑм. Чи ҫывӑхри чукун ҫул станцине ҫитме 73 ҫухрӑм каймалла.

Ял историйӗ

Ял хӑйӗн кун-ҫулне 17-мӗш ӗмӗрӗн пӗрремӗш пайӗнче пуҫланӑ. Кунта малтан Сӗнтӗр вӑрманӗсенчен куҫса килнӗ чӑвашсем вырнаҫнӑ. Хӑш-пӗр даннӑйсем тӑрӑх, куҫса килекенсем Кокшай уесӗнчи Сӗнтӗр (хальхи Сӗнтӗрвӑрри вырӑнӗнче пулнӑ ял) тата Сотниково ялӗсенчен пулнӑ. Ялӑн историллӗ ячӗсем нумай: Сундырь, Турганкасы, Тарханова, Торханова, Богоявленское. 1923 ҫулта яла официаллӑ майпа Турганкасы тенӗ, 1926 ҫултанпа — Турхан.

Ялта пурӑнакансем тӗрлӗ вӑхӑтра тӗрлӗ статуслӑ пулнӑ:

• 1724 ҫулччен — ясак тӳлекен хресченсем;
• 1835 ҫулччен — патшалӑх хресченӗсем;
• 1863 ҫулччен — удел хресченӗсем.

Турхан ҫыннисем ӗмӗр-ӗмӗрпе ҫӗр ӗҫӗпе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе, пыл хурчӗ тытнипе ӗҫленӗ. Пичке ӑсталани ялта питӗ вӑйлӑ аталаннӑ пулнӑ. Нумайӑшӗ ют тӑрӑхсене ӗҫлеме кайнӑ. Вӑрман касма, кашта хатӗрлеме, платник ӗҫне тума Пӑва уесӗпе кӳршӗллӗ районсен ялӗсене ӗҫлеме ҫӳренӗ.

Тӗн тата вӗрентӳ

Ялӑн тӗн пурнӑҫӗ Турӑ Богоявленийӗн чиркӗвӗпе ҫыхӑннӑ. Пӗрремӗш чиркӳ кунта 1750 ҫулта уҫӑлнӑ. Вӑл 1936 ҫулччен ӗҫленӗ. Совет влаҫӗ вӑхӑтӗнче ӑна хупнӑ, анчах 1989 ҫулта чиркӳ каллех хӑйӗн аллине уҫнӑ.

Ҫутта кӑларас ӗҫ Турханра иртнӗ ӗмӗрсенчех вӑйлӑ пулнӑ. 1839 ҫулхи ҫурлан 31-мӗшӗнче ялта удел училищи уҫӑлнӑ. Ку вӑл районти чи кивӗ вӗренӳ заведенийӗсенчен пӗри шутланать. 19-мӗш ӗмӗр вӗҫӗнче ялта ремесла училищи ӗҫлеме пуҫланӑ.

Администраци пайланӑвӗ

Турхан ялӗ истори тӑршшӗпе тӗрлӗ администраци виҫине кӗнӗ:

• 17-мӗш ӗмӗртен пуҫласа 1920 ҫулччен — Кокшай уесӗн Сӗнтӗр вулӑсӗнче, каярах Чӗмпӗр уесӗнче, Пӑва уесӗн Арапуҫ, Ҫӗньял тата Турхан вулӑсӗсенче;
• 1920 ҫулта — Ҫӗрпӳ уесӗн Турхан вулӑсӗнче;
• 1920—1921 ҫулсенче — Ҫӗрпӳ уесӗн Йӗпреҫ районӗнче;
• 1921—1927 ҫулсенче — Патӑрьел уесӗн Турхан вулӑсӗнче (вулӑс центрӗ пулнӑ);
• 1927—1935 ҫулсенче — Мӑн Патӑрьел районӗнче;
• 1935—1939 ҫулсенче — Турхан районӗн центрӗ пулнӑ;
• 1939—1959 ҫулсенче — Первомайски районне кӗнӗ;
• 1959 ҫултанпа — хальхи кунччен Патӑрьел районне кӗрет.

Халӑх йышӗ

Ялта пурӑнакан халӑх йышӗ ҫулсерен улшӑнса пынӑ:

• 1721 ҫул — 116 арҫын;
• 1795 ҫул — 47 кил, 273 ҫын;
• 1897 ҫул — 131 кил, 813 ҫын;
• 1926 ҫул — 196 кил, 1061 ҫын;
• 1939 ҫул — 1611 ҫын;
• 1979 ҫул — 1416 ҫын;
• 2002 ҫул — 293 кил, 1087 ҫын;
• 2010 ҫул — 248 кил, 1037 ҫын.

Социаллӑ сфера тата экономика

Паянхи кун Турхан ялӗнче хӑтлӑ пурӑнма пур услови пур. Ял территорийӗнче «Хастар» ял хуҫалӑх производствин кооперативӗ ӗҫлет.

Социаллӑ объектсен йышне ҫаксем кӗреҫҫӗ:

• Вӑтам шкул тата ача пахчи;
• Пӗтӗмӗшле практика тухтӑрӗн офисӗ;
• Психоневрологи интерначӗ;
• Культура ҫурчӗ тата вулавӑш;
• Ҫыхӑну пайӗ (почта) тата Перекет банкӗн уйрӑмӗ;
• 7 магазин тата апатлану вырӑнӗсем.

Ялта медицина пулӑшӑвӗпе тивӗҫтерессине тахҫантанпах йӗркеленӗ. 19-мӗш ӗмӗр варринче кунта фельдшер пункчӗ пулнӑ, 1906 ҫулта вара земство пульницине уҫнӑ. Аптека ялта 1935 ҫултанпа ӗҫлет.

Паллӑ ҫынсем

Ял кун-ҫулӗпе нумай паллӑ ҫын ҫыхӑннӑ. Кунта вӗрентекенсем, тухтӑрсем тата ял хуҫалӑх ӗҫченӗсем нумай вӑй хунӑ. Турхан ялӗнчен тухнӑ нумай ҫын Чӑваш Еншӗн тата Раҫҫейшӗн паллӑ ӗҫсем тунӑ. Ялпа ҫыхӑннӑ паллӑ ҫынсенчен пӗри — Алексей Кокель, паллӑ художник.